ПОВЕСТЬ

I

Менин кызматчым, ашпозум жана мергенчиликтеги шеригим – токойчу Ярмола бир кучак отун көтөрүп, башын ылдый ийип бөлмөгө кирди. Отунду мештин алдына чоң дөбө кылып таштап, тоңуп калган манжаларын үйлөп жылытты.

– Ух, кожоюн, сыртта кутургандай шамал башталды, – деди ал мешке жакын чөгөлөй отуруп. – Отту жакшылап жакпасак болбойт. Кожоюн, отугуңуздан пайдаланганга уруксат этиңизчи.

– Демек, эртең коёнго чыга албайбызбы? Кандай дейсиң, Ярмола?

– Жок… болбойт… Угуп атасызбы, бороон кандай улуганын? Коён уясынан баш көтөрбөй жатат… Эртең бир да из көрбөйсүз.

Тагдыр мени алты айга Волынск губерниясынын алыскы айылына, Полесьенин чет жагына алып келген эле. Мергенчилик менин жалгыз эрмегим, жалгыз кубанычым болчу. Чынын айтсам, айылга баруу сунушталганда, мынчалык адам чыдагыс азапка кабылам деп ойлогон эмесмин. Атүгүл кубанып кеткем. «Полесье… токой… жаратылыш кучагы… жөнөкөй мүнөздөр… карапайым жашоочулар, – деп ойлогом поездге отурарда, – таптакыр тааныш эмес эл, бөтөн адаттар, өзгөчө тил… жана, албетте, ушунчалык көп элдик жомоктор, уламыштар жана ырлар!» Мен ошол мезгилде (айтканга жараша, баарын ачык айтайын) кичинекей бир гезитке эки киши өлтүрүү жана бир өз жанын кыюу тууралуу аңгеме жазганга үлгүрүп, теориялык жактан жазуучулар үчүн адеп-ахлакты байкоо пайдалуу экенин билчүмүн.

Бирок… же переброддук дыйкандардын мүнөздөрү өзгөчө, адам менен сүйлөшпөгөн түнт немелерби, же мен алардын тилин таба албадымбы, айтор, алдыман чыкса алыстан эле баш кийимдерин колуна алып, жаныма жакын келгенде: «Гай буг», – деп күңкүлдөп коюшчу. Кыязы, бул «Кудай колдосун» дегенди билдирсе керек. Алар менен сүйлөшкөнгө аракет кылсам, мени таң кала карашып, эң жөнөкөй суроолорду түшүнүүдөн баш тартып, колумду өбүүгө умтулушчу – бул поляк крепостнойлук системасынан калган эски салт эле.

Колумдагы болгон китептерди тез эле окуп чыктым. Зериккенден бул башында жакпаса да, он беш чакырым алыста жашаган ксендз, анын кол алдындагы «органист мырза», жергиликтүү жандарм жана анын жанындагы имениенин конторщиги, отставкадагы унтер-офицер сыяктуу жергиликтүү интеллигенция менен жакындан таанышууга аракет кылдым, бирок анымдан эч майнап чыкпады.

Андан соң переброддук тургундарды дарылоого аракет кылдым. Колумда болгону: от майы, карболка, бор кислотасы жана йод. Бирок бул жерде, билимимдин жетишсиздигинен тышкары, диагноз коюуда кыйынчылыкка туш болдум. Анткени бейтаптарымдын оору белгилери ар дайым бирдей болчу: «ичим ооруйт» анан «эч нерсе жей албайм, иче албайм».

Мисалы, жашап калган бир аял келет. Уялгансып мурдун жеңинин учу менен сүртүп, оң колу менен колтугунан эки жумуртка алып чыгып, үстөлгө коёт, ошол убакта бир көз ирмемге кара күрөң тарткан териси көрүнө түшөт. Анан колумдан өбүүгө аракет кылат. Мен колумду ала качып, аялды токтотууга аракет кылам: «Болду, байбиче… токтот.

– Ичим ооруйт, кожоюн, ичим чыдатпай ооруйт, ошондуктан эч нерсе жей албайм, иче албайм.

– Качантан бери ушундай?

– Кайдан билейин? – деп ал да суроо менен жооп берди. – Ушинтип эле ысып, күйүп турат. Эч нерсе жей албайм, иче албайм.

Канча аракет кылсам да, мындан башка так диагноз таба алган жокмун.

– А сиз тынчсызданбаңыз, – деди бир жолу отставкадагы унтер-офицер конторщик. – Булар ит жандуу болушат, өздөрү эле айыгып кетишет. Мен сизге айтып коёюн, бир эле нашатырь деген дарыны колдоном. Мисалы, бир дыйкан келет: «Кандайсың?» «Ооруп жатам…» — дейт. Дароо мурдуна нашатырь спиртинин бөтөлкөсүн алып барам: «Жыттап көрчү!» Жыттайт… «Дагы бир жолу жытта… катуурак!..» Жыттап көрөт… «Кандай, жеңилдей түштүбү?» – «Бир аз жеңилдегендей…» – «Макул, бар эми, Кудай колдосун».

Мындай колдон өбүүлөр (айрымдары тикелей бутума жыгылып, өтүгүмдү өбүүгү аракет кылышчу) мени абдан тажатты. Анткени бул алкыш билдирген, жүрөктөн чыккан кыймыл-аракет эмес, жөн гана кылымдар бою кулчулук жана зордук-зомбулук менен сиңген жийиркеничтүү адат экени көрүнүп турчу. Мен тиги унтер-офицер конторщик менен жандармдын, дыйкандардын оозуна чоң кызыл алакандарын канчалык манчыркоо менен сунуп жатышканын көрүп таң калдым.

Мага болгону мергенчилик гана калды. Тилекке каршы, январь айынын аягында аба ырайы бузулуп, мергенчилигибиз да токтоду. Күн сайын катуу шамал болуп, түн ичинде кар үстүндө катуу, муздуу кабык пайда болгондуктан, анда коёндун издери таптакыр түшпөй калды. Бөлмөгө камалып, шамалдын улуганын тыңшап отургандан жаман тажадым.

Ошондуктан токойчу Ярмолага кат таанытуу сыяктуу зыянсыз көңүл ачууга бекем жармаштым. Башында бул, чынында эле абдан кызыктуу башталды. Бир күнү кат жазып отуруп, артымда бирөө турганын сездим. Бурулуп карасам – Ярмола. Ал адатынча, жумшак өтүгүнөн эч бир шыбырт чыгарбай келген экен.

– Сага эмне керек, Ярмола?

– Сиздин кантип жазганыңызды таң калып карап турам. Сиздей жазгым келет… Жок, жок… Сиздей эмес, – күлгөнүмдү көрүп, уялып кетти. – Мен жөн гана аты-жөнүмдү…

– Анын сага эмне кереги бар? – дедим таң калып. (Белгилей кетчү нерсе, Ярмола Переброддогу эң жакыр, эң жалкоо дыйкан болуп эсептелчү; айлык акысын да, өзүнүн дыйканчылыктан тапкан кирешесин да ичип салчу. Анын уйларындай арык уйлар айлана-тегеректе жок. Менимче, ага кат таануунун эч кандай зарылчылыгы деле жок.) Дагы бир жолу кызыгып сурадым:

– Эмне үчүн аты-жөнүңдү жазгың келет?

– А, сиз билесиз да, кожоюн, – деди Ярмола өтө эле жумшак үн менен. – Биздин айылда билимдүү адам жок. Бир кагазга кол коюу керек болсо, же волостто иш болсо, же башка бир иштерде… эч ким билбейт… Староста мөөр басат, бирок өзү эмнеге басканын билбейт… Ошондуктан эгер кимдир бирөө кол койгонду билсе, баарына жакшы болмок.

Бул оңолгус браконьер, айланасындагы нерселердин баарына кайдыгер караган, пикири менен айылдык жыйын эч качан эсептешпеген жалкоо адамдын өзү туулуп-өскөн айылынын коомдук кызыкчылыгына күйүмдүүлүк көрсөткүсү келгени мени эмнегедир таасирлентти. Өзүм ага сабак берүүнү сунуштадым. Бул кандай оор иш болгонун, ага аң-сезимдүү окууну жана жазууну үйрөтүү канчалык кыйынга турганын айтпай эле коёюн!

Өз токоюнун ар бир жолун, дээрлик ар бир дарагын жаңылбай тааныган, каалаган жерин күндүзү да, түнү да адашпай тапкан, айлана-тегеректеги карышкыр, коён, түлкүлөрдүн издерин жазбай айырмалаган Ярмола… Ушул эле Ярмола, эмне үчүн «м» жана «а» тамгалары чогуу келгенде «ма» болуп окуларын такыр түшүнбөй койду. Ал, адатта, мындай маселе тууралуу он мүнөт же андан да көп убакыт бою жан үрөп ойлончу. Анын чоң муруту менен кара сакалына жашынган арык, кара тору жүзү, терең кирген кара көздөрү ошол учурдагы акыл-эсинин өтө жогорку деңгээлде чыңалганын билдирип турчу.

– Кана, Ярмола, айтчы, – деп жалдырап суранчумун. – «Ма» десең, жөн эле «ма». Кагазга караба, мага карап айтчы. Кана, «ма» де…

Анда Ярмола терең дем алып, калем сапты үстөлгө коюп, кайгылуу жана чечкиндүү үн менен айтчу:

– Жок… билбейм…

– Эмнени билбейсиң? Бул абдан жеңил да. Жөнөкөй эле айт – «ма», мен айткандай.

– Жок… билбейм, кожоюн… унутуп калдым…

Бардык ыкмалар, амалдар жана салыштыруулар ушул бир өжөр түшүнбөстүккө урунуп, таш капчу. Бирок Ярмоланын билимге болгон умтулуусу эч азайган жок.

– Мага болгону аты-жөнүмдү жазганды билсем жетишет, – уялыңкы түрдө суранчу ал.– Башка эч нерсенин кереги жок. Болгону өз атымды жаза алсам болду: Ярмола Попружук – башка эч нерсе сурабайм.

Ага аң-сезимдүү окууну жана жазууну үйрөтмөкчү болгон оюмдан таптакыр кайтып, аны жөн гана механикалык түрдө кол койгонго машыктыра баштадым. Таң калганым, ушул ыкма Ярмолага эң түшүнүктүү болуп чыкты, ошентип, экинчи айдын аягында биз анын ысымын жазганды дээрлик өздөштүрүп алдык. А атасынын ысымына келсек, ишти жеңилдетүү максатында аны таптакыр эле жазбай коюуну чечтик.

Кечинде мешти жагып, Ярмола менин чакырышымды чыдамсыз күтөр эле.

– Кел, Ярмола, окуйлу, – дечүмүн.

Ал үстөлгө жакын келип, чыканагын таянып отурчу. Анан кара, тырышкан, ийилбес манжаларынын арасына калем кыпчып, кашын өйдө көтөрүп сурачу:

– Жазайынбы?

– Жаз.

Ярмола биринчи тамганы – «П» (бул тамга бизде «эки тилке жана үстүндө бир тилке» аталчу) – абдан ишенимдүү жазды. Анан суроолуу карачу.

– Эмне жазбайсың? Унутуп калдыңбы?

– Унутуп калдым...

– Эх, кандайсың! Эми, дөңгөлөктү тарт.

– А-а! Дөңгөлөк, дөңгөлөк!.. Билем… – Ярмола жанданып, кагазга тик багытталган, формасы боюнча Каспий деңизине абдан окшош фигураны кылдат чиймелей баштайт. Бул ишти бүткөндөн кийин ал бир азга башын солго, анан оңго буруп, көздөрүн жүлжүйтүп, сүйүнүп карап турат.

– Эмне токтодуң? Улантып жаз.

– Бир аз күтө туруңуз, кожоюн… азыр.

Эки мүнөт ойлонуп, анан уялыңкы сурайт:

– Биринчиге окшошпу?

– Туура. Жаз.

Ошентип, акырындык менен акыркы «к» (каткалаң тамгасын таштадык) тамгага келдик. Ал бизде «таяк, ал эми ортодогу куйругу эки жакка бөлүнүп кеткен таякчалары бар» деп аталчу.

– А сиз кандай дейсиз, кожоюн, – дечү эле Ярмола кээде, ишин бүткөндөн кийин жана аны сүйүү менен сыймыктана карап, – эгер дагы беш-алты ай окусам, абдан жакшы билип калам. Сиз кандай дейсиз?

II

Ярмола мештин алдында чөгөлөп отуруп, күйүп жаткан отту көсөө менен ичкертип, мен болсо бөлмөдө ары-бери басып жүрдүм. Зыңгыраган жер ээсинин он эки бөлмөсүнүн ичинен мен бир гана бөлмөнү – мурдагы ашкананы ээлечүмүн. Калгандары кулпуланган бойдон калып, ичиндеги эски штоф эмеректери, өзгөчө коло буюмдары, XVIII кылымдагы портреттер кыймылсыз, салтанаттуу түрдө желе басып турчү.

Үй сыртында шамал карыган, үшүп-тоңгон, жылаңач жин сыяктуу кутуруп турду. Анын улушунда муң-зар, кыйкырык, жапайы күлкүгө окшош үндөр угулат. Кечке маал бороон ого бетер күчөдү. Сырттан кимдир бирөө терезе айнектерине майда, кургак карды уучтап ыргыткансыйт. Жакынкы токой да белгисиз бир коркунуч менен тынымсыз күңгүрөнүп, ызылдап жатты…

Шамал бош бөлмөлөргө, мештин моруна чейин кирип улуй баштаганда, эски, бүлүнгөн, тешик-тешик жарым-жартылай ураган үй ар кандай коркунучтуу добуштарга толуп чыкты. Ага аргасыздан тынчсыздануу менен кулак төшөдүм. Мына, ак залда кимдир бирөө терең, кайгылуу үшкүргөндөй болду. Мына, алыста бирөөлөрдүн салмактуу, үнсүз кадамдарынан улам чириген кургак тактайлар кычырап жатты. Мага бөлмөмдүн жанындагы коридордо кимдир бирөө этияттык менен эшик туткасын тарткансып сезилди. Анан капыстан каарданып, бардык терезе капкактары менен эшиктерди кутургандай силкилдетип, үйгө толо учуп кирди. Бирде морго кирип, абдан кайгылуу, тажаалдана тынымсыз ыйлап-сыздап, үнүн барган сайын жогорулатып, назик, кулак тундурган чаңырыкка чейин жетип, кайра аны жырткычтын ырылдаганына чейин төмөн түшүрөт. Бирде каяктан келгени бир Кудайга белгилүү бул коркунучтуу конок бөлмөмө кирип келип, аркамдан капыстан суук илеби менен сылап өтүп, жашыл кагаздан жасалган калпакчанын алдында күйүп турган чырактын жарыгын үлпүлдөтөт.

Менде кандайдыр белгисиз, түшүнүксүз тынчсыздануу пайда болду. «Мына, – деп ойлодум, – караңгы, бороондуу кыш түнүндө, жапайы токойлордун, кар баскан талаалардын арасында, шаар жашоосу, коом, аялдардын күлкүсүнөн, адамча баарлашуудан жүздөгөн чакырым алыстагы эски үйдө отурам…» Ошол кезде бул бороондуу кеч менин өлүмүмө чейин созулчудай, өмүр бою шамал терезеден дал ушундай аёосуз улуп, чырак дал ушундай күңүрт жанып, бөлмөмдө дал ушундай тынчсызданып басып жүрө берчүдөй сезилди. Ал эми мештин жанында отурган Ярмола – үй-бүлөсүндөгү ачарчылыкка да, шамалдын каарына да, менин жанды жеген сагынычыма да – бардыгына кайдыгер караган, мага чоочун кызыктай бул адам көз алдымда өмүр бою ушинтип отура берчүдөй туюлду.

Күтүлбөгөн жерден бул тажатма жымжырттыкты кандайдыр бир адам үнү менен бузгум келди да:

– Сен кандай ойлойсуң, Ярмола, бул кайдан келген шамал? – деп сурадым.

– Шамалбы? – деди Ярмола, башын көтөрөр-көтөрмөксөн. – А сиз билбейсизби, жаш кожоюн?

– Албетте, билбейм. Кайдан билмек элем?

– Чындап эле билбейсизби? – Ярмола күтүлбөгөн жерден жандана түштү. – Анда сизге айтып берейин, – деди ал сырдуу үн менен, – жез кемпир туулду же жез кемпир той өткөрүп жатат.

– Жез кемпир дегениңиз – сиздерче бакшыбы?

– Ооба, ооба… ошондой.

Мен дароо Ярмолага суроо үстүнө суроо бере баштадым. «Ким билет, – деп ойлодум, – балким, азыр андан сыйкыр, көмүлгөн кенч же карышкырлар жөнүндөгү кызыктуу окуяларды айттырып алармын?..»

– Айтсаң, силерде, ушул Полесьеде, бакшылар барбы?

– Билбейм… Балким, бардыр, – деп жооп берди Ярмола кайрадан мурдагы кайдыгер абалына түшүп, мешке эңкейе. – Карылар айтышат, мурда болгон дешет… Балким, жалгандыр…

Мен дароо эле көңүлүм кала түштү. Ярмоланын мүнөзүнүн өзгөчөлүгү – анын көп сүйлөбөгөндүгү эле; мен андан мындан ары бул кызыктуу тема боюнча бир нерсе уга алам деп үмүттөнгөн да эмесмин. Бирок мени таң калтырып, ал күтүлбөгөн жерден мага эмес, мешке сүйлөп аткансып улантты:

– Беш жыл мурда мында бир бакшы кемпир болгон… Бирок айыл эли аны кууп жиберишкен!

– Каякка куушту эле?

– Каякка болмок эле!.. Түшүнүктүү да, токойго… Андан башка каякка бармак? Анын үйүн да бузушкан, ошол каргыш тийген уядан бир да тактай калбасын дешип… Өзүн болсо сыртка сүйрөп чыгып, сабап салышкан.

– Эмне үчүн ага мындай мамиле жасашты?

– Анын зыяны өтө көп эле, ар ким менен урушчу. Үй эшиктеринин астына дубаланган суу чачып, буудай арасына түймөк катып, жамандык тилечү. Бир жолу биздин келинден акча сурап келгенде, келин: "Акчам жок, кет!" — деп кубалаптыр. Ошондо ал: "Бул сараңдыгыңды көпкө чейин унутпайсың", — деп коркуткан экен. Андан кийин эмне болгонун уксаңыз, таң каласыз: ошол күндөн баштап келиндин уулу ооруп, акыры көз жумду. Ошондо айылдыктар ал бакшы кемпирди айылдан кууп чыгышкан. Көзү соолуп калсын анын…

– Ал кемпир азыр кайда?

– Бакшыбы? – Ярмола кайра сурады: – Кайдан билейин?

– Анын айылда туугандары калган жокпу?

– Жок, жок. Ал биздикилерден эмес эле, бөтөн элден, цыганбы же башкасыбы… Биздин айылга мен кичинекей кезимде келген. Жанында бир кыз бар эле: кызыбы, небересиби… Экөөнү тең кууп жиберишкен…

– Азыр ага эч ким барбайбы: дуба окутканы же кандайдыр бир дары-дармек сурап?

– Аялдар жашыруун барып турушат, – деди Ярмола.

– Демек, ал кайда жашай турганы белгилүү турбайбы?

– Билбейм… Адамдар ал «Бисов Кут» деген жерде жашайт дешкен… Саздуу жер, Ириновский жолунан кийинки. Ал ошол сазда жашайт дешет.

Үйүмдөн он чакты чакырымдай алыстыкта бакшы жашайт… Чыныгы, тирүү, полесьелик бакшы кемпир! Бул ой мени дароо кызыктырып, толкундатып жиберди.

– Кулак сал, Ярмола, – дедим токойчуга, – ал бакшыңар менен кантип таанышсам болот?

– Тфү! – деди Ярмола жини келип жерге түкүрө. – Жакшы адам тапкансып!

– Жакшыбы же жаманбы, баары бир барам. Күн жылый баштаганда эле жөнөйм. Сен мени, албетте, коштоп барасың да?

Ярмола акыркы сөздөрдү укканда ушунчалык таң калгандыктан, ордунан ыргып турду.

– Менби?! – кыйкырды ал чочуп. – Эч качан! Кудай күбө, эч качан барбайм!

– Жок, бул акылсыздык, барасың.

– Жок, кожоюн, барбайм… эч качан барбайм… Мен барайынбы?! – ал дагы бир жолу үрпөйө кыйкырды. – Ошол бакшы кемпирдин уясына барайынбы? Кудай сактасын! Сизге да барууну сунуштабайм, кожоюн.

– Каалаганыңды кыл… Бирок баары бир барам. Аны көрүү мага абдан кызык.

– Анда кызыктуу эч нерсе жок!

Ярмола мештин каалгасын тарс жапты. Бир сааттан кийин самоорду ордуна коюп, көк чайга тоюп үйүнө жөнөөгө даярданып жатканда сурадым:

– Ал кемпирдин аты ким?

– Мануйлиха, – деди Ярмола орой үн менен.

Ал эч качан сезимдерин сыртка чыгарбаса да, мага абдан көнүп, байлана түшкөн окшойт. Бул биздин аңчылыкка болгон жалпы кумарыбыздын, менин жөнөкөй мамилемдин, ачкадан кыйналган үй-бүлөсүнө кез-кезде көрсөткөн жардамымдын жана эң негизгиси – мен гана анын ичкичтигине көз жумуп, бетке айтпаганымдын натыйжасы болсо керек. (Ярмола бул кемчилигин эскерткен адамдарды жек көрчү). Ошондуктан бакшы менен таанышуу чечимим анын маанайын түшүрдү. Ал муну добушун адаттагыдан катуу чыгарып, сыртка жөнөгөндө босогодо жаткан Рябчик аттуу итин бир тээп билдирди. Рябчик аянычтуу кыңшылап четке качты, бирок ошол замат Ярмоланын артынан салпаңдап ээрчип жөнөдү.

III

Үч күндөн кийин аба ырайы өзгөрүп, күн жылымык тартты. Бир күнү таң эрте, күн али чыга электе Ярмола бөлмөмө кирди:

– Мылтыктарды тазалоо керек, мырзам.

– Эмнеге? – дедим жылуу жууркандан тургум келбей жалкоолоно.

– Түн ичинде коёндор уясынан чыгыптыр: издери толтура. Балким, аңчылыкка чыгарбыз?

Ярмоланын токойду сагынганын байкадым, бирок ал мергенчиликке болгон мындай катуу каалоосун жасалма кайдыгерлик менен жашырууга тырышты. Анын алдыңкы бөлмөдөгү бир стволдуу мылтыгынын кароолунун жанында ок-дарыдан пайда болгон тешиктерди жашырган бир нече калай жамаачысы бар эле. Бирок ушуга карабай, ал бир да коёнду тек кетирчү эмес.

Токойго кирерибиз менен эле коён изин таптык. Коён жолго чыгып, эки жүздөй кадам баскандан кийин, жолдон жаш карагайлардын арасына чоң секирик жасаптыр.

– Жарайт, муну айланып өтөбүз, – деди Ярмола. – Ал ушул бойдон секирип барып, тигил жакка жатып калды. Сиз, мырза, тигил тарапка барыңыз... – Ал бир аз үнсүз турду да, өзүнүн мага белгисиз шарттуу белгилерине ылайык мени кайда жөнөтөрүн пландап, эски коргон тарапты көрсөттү. – Мен аны Замлын тараптан айланып өтөм. Ит кубалап чыкканда сизге белги берем.

Ал бир заматта жоон бактардын арасына сиңип, көздөн кайым болду. Мен кулак салдым. Анын кадамынын дабышы такыр чыккан жок, талдын кабыгынан жасалган кепичинин астынан жадакалса кургак бутактардын тырсылдап сынганы да угулбады. Мен эски коргонго – бош, бузула баштаган курулуш тарапка жай басып барып, бийик, ичке карагай токойунун четиндеги жалбыраксыз дарактын астына токтодум.

Бул жерде кышкы токойго мүнөздүү эмес өзгөчө бир тынчтык орноптур. Бутактардагы оор, жабышкак кар аларды салмагы менен салаңдатып, салтанаттуу жана муздак көрүнүш берип турду. Кээде оор салмактан бошонгон ичке бутак өйдө серпилип, андан күбүлүп түшкөн кар башка бутактарга урунуп, кыска гана түп-түп эткен добуш чыгарат. Карга күн нуру тийген жерлер кызгылт, ал эми көлөкө жерлер көгүш тартып көрүнөт. Мага ушул салкын, тынч кыймылсыздыкта убакыт жай, үнсүз агып жаткандай сезилди...

Аңгыча тээ токой түпкүрүнөн аң кубалап бараткан Рябчиктин ыйлап жиберчүдөй ичке, тынчсызданган үнү угулду. Ошол замат Ярмоланын үнүн да эшиттим. Ал биринчи муунун созуп, өтө ичке үн менен, экинчисин жоон үн менен алып, иттин артынан катуу кыйкырды: «У-а-ал! У-а-ал!».

Итти үргөнү сол тарабымдан чыккандай болду, ошондуктан аңды алдынан тосуу үчүн аянтчаны бойлой шашылыш чуркадым. Бирок жыйырма кадам да аттай электе, чоң дүмүрдүн артынан бир боз коён чыга калып, шашпай, узун кулактарын артына салаңдатып, чоң-чоң секирик менен жолду кесип өттү да, жаш бактардын арасына кирип кетти. Анын артынан эле Рябчик учуп чыкты. Мени көрүп, ал куйругун бир булгады да, чуркап баратып кардан бир-эки сугунуп, кайрадан коёндун изине түштү.

Күтүлбөгөн жерден ошол эле токойдон Ярмола да эч бир дабыш чыгарбай чыга келди.

– Мырза, эмне үчүн жолун тоскон жоксуз? – деди ал нааразы боло.

— Анткени алыс эле… эки жүз кадамдан ашык.

Уялып калганымды көрүп, Ярмола жумшара түштү:

— Мейли, эч нерсе эмес… Ал бизден качып кутулбайт. Ириновский жолуна барыңыз, ал азыр ошол жакка чыгат.

Ириновский жолун бойлой жөнөдүм. Эки мүнөт өтпөй эле иттин жакын жерде коён кубалап баратканын уктум. Аңчылыктын кызыгына батып, мылтыгымды колума ыңгайлай кармадым да, калың бадалдарды жиреп, бутактардын бетке катуу соккуларына карабай чуркадым. Бирок көпкө чуркай албадым, демим кысылып, алым кетти. Капыстан ит үнү угулбай калганын байкадым. Кадамымды акырындатып, жай бастым. Түз эле жүрө берсем Ириновский жолуна чыгып, Ярмолага жолугам деп ойлогом. Бирок көп өтпөй, бадалдар менен дүмүрлөрдү айланып чуркап, багытымдан жаңылып, таптакыр адашып калганымды түшүндүм.

Ошондо гана Ярмоланы чакырып кыйкыра баштадым. Ал жооп кайтарган жок. Ойлонбостон алдыга бара бердим; токой акырындап суюла баштады, жер ылдыйлап, бара-бара саздуу жерге жеттим. Кардагы бутумдун изи тез эле карарып, сууга толуп жатты. Бир нече жолу тиземден ылдый сазга батып кеттим. Ичине суу өскөн кичинекей дөбөчөлөрдөн секирип өтүүгө аргасыз болдум; аларды каптаган калың, күрөң эңиликтин үстү бутума жумшак килемдей сезилди.

Бадалдар тез эле бүттү. Алдымда калың кар басып, ак жабуусунун астынан сейрек дөңчөлөр гана көрүнгөн чоң, тегерек саз жатты. Саздын карама-каршы тарабында, бактардын арасынан жалгыз үйдүн бозоргон дубалдары көрүндү.

«Балким, бул жерде Ириновскийлик токойчу жашаса керек, – деп койдум. – Андан жол сурап билүү керек».

Бирок адегенде ал үйгө жетиш керек эле. Мүнөт сайын сазга батып, өтүгүм сууга толуп, кадам сайын катуу шалпылдап; бутумду сүйрөп жүрүү оңойго турган жок.

Акыры саздан өтүп, кичинекей дөңсөөгө чыктым да, барак сыяктуу үйдү даана көрдүм. Бул кадимки үй эмес, жомоктогу тооктун бутуна тургузулган кепеге окшош экен. Полу жерге тийбей, тескерисинче, бийик мамылардын үстүнө орнотулуптур. Балким, бул Ириновский токоюнун бүт аймагын каптаган жазгы суу ташкындарынан улам жасалгандыр. Бир капталы эскирип, кыйшайып калгандыктан, кепе адамдын боору ооругандай көрүнүштө эле. Терезелеринин көбүнүн айнеги жок; алардын ордуна бир чети сыртка бултуюп чыгып турган кир чүпүрөктөр тыгылыптыр. Эшиктин туткасын басып, ичкери кирдим. Үй ичи караңгы экен. Сырттан киргенде көзүм көнүшпөй, көз алдымда кызыл тегерекчелер бийлей баштады. Ошондуктан үйдө кимдир бирөө бар же жогун дароо байкаган жокмун.

– Эй, жакшы адамдар, үйдө ким бар? – дедим үнүмдү бийик чыгара.

Мештин жанында бирөө кыймылдагансыды. Жакын барып, жерде отурган кемпирди көрдүм. Алдында үйүлгөн тооктун канат-жүндөрү жатты. Ал ар бир канатты өз-өзүнчө алып, жүнүн жулуп, тазасын себетке салып, жылаңачталган сөңгөктөрдү жерге ыргытып жаткан экен.

«Бул Ириновскийдеги баягы бакшы Мануйлиха турбайбы!» – деген ой кемпирди жакшылап карап чыккандан кийин гана мээме кылт этти. Анын сырткы көрүнүшү элдик жомоктордогу жез кемпирдин кебетесине куюп койгондой окшош эле: ичке, сөөктүү жаактары, узун, ийилип барып ээгине чейин салбыраган мурду; тынымсыз бир нерсени чайнагансып кыймылдаган кемшийген, тишсиз оозу; жаш кездеги өңү өчүп, муздак, тосток, кабагы кыска жана кызарган көк көздөрү жырткыч куштун көзүн элестетет.

— Саламатсызбы, чоң эне! — дедим мүмкүн болушунча жумшак үн менен. — Сиздин атыңыз Мануйлиха эмеспи?

Кемпирдин көкүрөгүнөн кандайдыр бир кырылдаган добуш чыгып, анан тишсиз бүлөлөрүнүн арасынан карыган карганы муунтуп жаткансыган каргылдаган үн угулду:

— Балким, бир кездерде жакшы адамдар мени Мануйлиха дешкендир… Бирок азыр менин атым да, затым да жок, жөн эле «ургаачы куш» деп коюшат. Сага эмне керек? — деди ал мени жактырбай карап, колундагы жумушун токтотпостон.

— Чоң эне, мен токойдо адашып калдым. Балким, сүтүңүз бардыр?

— Сүт жок, — кемпир сөзүн кыска кести. — Токойдо бекер тентип жүргөндөр абдан көп… Баарынын суусунун кандырып, курсагын тойгуза албайм…

— Чоң эне, сиз келген конокту анча жактырбайт окшойсуз.

— Туура айтасың, таптакыр меймандос эмесмин. Биз сиздей мырзалар үчүн даамдуу тамактарды сактап отурган жокпуз. Чарчасаң, жөн эле отура бер; эч ким сени үйдөн кууп чыкпайт. Орус макалында эмне делет: «Кел, биздин үйүбүздө отур, коңгуроо үнүн ук, анан сени кечки тамакка чакырабызбы же жокпу, аны өзүбүз чечебиз». Мына ушундай…

Анын сөздөрү көңүлүмдү дароо өзүнө бурду, анткени бул карыган аялдын бул жерлик эместигин айгинелеп турду. Полесьеликтер татаал, учкул сүйлөгөндөрдү жаман көрөт, көбүнчө кыштактын жөнөкөй тилинде гана сүйлөшөт. Кемпир өз ишин уланта берди, өзүнчө күбүрөнүп да жатты, бирок мага анын сөзүндө эч кандай маани жоктой туюлду. Мен кунт коюп уктум, бирок анын айткандары бири-бирине байланышпады: «Мына сага чоң эне Мануйлиха… Өзү ким экенин билбейт… Жашы да келип калды… Буту-бутуна тийбей тыпылдайт, шакылдайт, секирет — кудум эле сагызган…»

Бир аз убакыт унчукпай тыңшап турдум, «алдымда турган аял жинди эмеспи» деген күтүлбөгөн ой жан дүйнөмдү дүрбөлөңгө түшүрдү. Бирок ошол эле учурда үй ичин карап үлгүрдүм. Үйдүн көпчүлүк бөлүгүн чоң меш ээлептир. Төркү бурчта икона көрүнбөйт. Дубалдарда адаттагыдай жашыл кителчен мергенчилердин, кызгылт иттердин, эч кимге белгисиз генералдардын сүрөттөрүнүн ордуна кургатылган чөптөрдүн жалбырактары, боолонгон тамырлар жана ашкана идиштери илиниптир. Үкү менен кара мышык байкалбаганы менен, меш үстүндө эки ала чыйырчык таң калуу жана ишенбөөчүлүк менен мени карап отурушту.

– Чоң эне, жок дегенде сууңуз барбы, ичсем болобу?

– А тиги челекте, – кемпир башы менен жаңсады.

Суудан чириген саз жыты уруп турду. Кемпирге ыраазычылыгымды билдирип (ал буга такыр көңүл бурган жок), токойдон чыгуунун жолун сурадым. Ал башын тез көтөрүп, муздак, жырткыч куштукундай көздөрү менен карап, тез-тез күбүрөдү:

– Кет, кет… Кет, баатыр, өз жолуңа түш. Бул жерде сага орун жок. Коноктун өз убагында кеткени жакшы… Кет, айланайын, кетип кал…

Мага чындыгында эле кетүүдөн башка арга калган эмес. Бирок күтүлбөгөн жерден, каардуу кемпирди бир аз жумшартуу үчүн акыркы аракетти жасап көрүү оюма келди. Чөнтөгүмдөн жаңы күмүш тыйынды алып, Мануйлихага сундум. Жаңылбаптырмын: акчаны көргөндө кемпир жандана түштү, көздөрү балбылдап ачылып, тыйынга карай ийрейген, сөөктүү, бырыш баскан манжаларын сунду.

– Э, жок, Мануйлиха чоң эне, бекер бербейм, – деп тамашаладым тыйынды жашыра. – Кел, адегенде мага төлгө салып бер.

Кабат-кабат бырыш баскан кемпирдин кара тору жүзү нааразы болгондой тырыша түштү. Ал, сыягы, эки анжы болуп турду, акчаны уучтаган колумду бир азга чечкинсиз карап турду. Бирок ачкөздүк жеңди.

– Макул, макул, кана, келчи, – деп күбүрөдү ордунан кыйынчылык менен туруп. – Эч кимге төлгө салбай калдым эле, жаным. Унута баштадым… Карыдым, көзүм да көрбөйт. Мейли, сен үчүн бир жолу салып берейин.

Бүкүрөйгөн аркасын дубалга таяп, кадам сайын калтырап, үстөлгө жакын келди да, эскиргенден шишип кеткен күрөң картаны алып, аралаштырып, мага карай жылдырды:

– Сууруп чык… Сол колуң менен суур… Чын жүрөгүңдөн…

Ал манжаларына түкүрүп алып, төлгөсүн ача баштады. Карталар үстөлгө камырдан жасалгандай карт-курт эткен үн менен түшүп, туура сегиз бурчтуу жылдыз болуп жайгашты. Акыркы карта королдун үстүнө тескерисинен түшкөндө, Мануйлиха колун мага сунду.

– Алтыныңды аяба, жакшы мырзам… Бактылуу болосуң, бай болосуң… – ал кадимки селсаяк цыгандардын ыргагы менен сайрап кирди.

Мен даярдап алган тыйынды бердим. Кемпир маймылча шап илип, аны ууртуна салып алды.

– Жакында алыс жолго чыгасың, – ал адаттагы шашылыш ыргак менен сөзүн улантты. – Ача дамасы менен жолугушуу жана кандайдыр бир жагымдуу сүйлөшүү болот. Жакында чырым королунан күтүлбөгөн кабар аласың. Сага кандайдыр бир түйшүк түшөт, анан кайрадан кандайдыр бир майда акча келет. Чоң чөйрөдө болосуң, мас болосуң… Анчалык катуу эмес, бирок баары бир сага ичимдик чыгып жатат. Жашооң узак болот. Эгер алтымыш жашка чейин өлбөсөң, анда…

Ал капыстан токтоп, башын көтөрүп, бир нерсени угуп жаткансып тыңшап калды. Мен да кулак түрүп калдым. Үйгө жакындап ырдап келе жаткан кыздын жагымдуу, бийик чыккан үнү угулду. Мен кооз малороссиялык ырдын сөздөрүн тааныдым:

«Ой, гүлбү же гүл эмеспи, Четинди ийген. Түшпү же түш эмеспи, Башымды ийген?»

– Бар эми, балам, – деп кемпир тынчсыздана, мени үстөлдөн колу менен четке түрттү. – Чоочун үйдө кылар ишиң жок. Бар, келген жолуңа түш…

Ал менин кемселимдин жеңинен кармап, эшикке тарткылады. Анын жүзүндө кандайдыр бир жаныбарларга мүнөздүү кооптонуу бар эле.

Ырдап жаткан үн күтүлбөгөн жерден үйгө абдан жакын жерде үзүлдү, темир илгич катуу шалдырап, тез ачылган эшиктин босогосунан узун бойлуу, күлүмсүрөгөн кыз көрүндү. Ал эки колу менен саймалуу алжапкычынын этегин этият кармап алыптыр, анын ичинен үч кичинекей баш, кызыл моюн жана жаркыраган кара көздөр көрүндү.

– Карачы, чоң эне, бул балапандар да мени ээрчип алышты, – кыткылыктап күлүп, – карачы, кандай күлкүлүү… Аябай ачка экен. Ал эми менде, тилекке каршы, нан жок болчу.

Бирок мени көргөндө ал күтүлбөгөн жерден унчукпай калды да, жүзү албырып чыкты. Анын ортосу кошулган калың каштары нааразы болгондой түйтүйүп, суроолуу көздөрү менен энесин карады.

— Мына, мырза келиптир… Жол сурайт, — деп түшүндүрдү энеси. — Ооба, атакебай, — деп чечкиндүү түрдө мага бурулду ал, — көлөкөлөп отура бербе. Суу ичтиң, сүйлөштүң, эми кетүүгө убакыт келди. Биз сага шерик эмеспиз…

— Укчу, сулуу кыз, — дедим кызга, — мага Ириновский жолуна чыкчу жолду көрсөтүп койчу, антпесе бул саздан түбөлүккө чыкпайт окшойм.

Өтүнүчүмдү коштогон жумшак үнүм ага таасир этти окшойт. Ал чымчыктарын мешке жакын чабалекейдин уясына кылдат салып, чечип алып колундагы күрмөсүн отургучка таштап, унчукпай сыртка жөнөдү. Мен артынан ээрчип чыктым.

— Бул куштардын бардыгы колго үйрөтүлгөнбү? — дедим кызды кууп жетип.

— Колго үйрөтүлгөн, — деди ал кыскача, мени карабай. — Тигине, караңыз, — деди ал тосмонун жанына токтоп. — Жолду көрүп турасызбы, тээ тигил, карагайлардын арасындагы? Көрдүңүзбү?

— Көрдүм…

— Ошол жол менен түз бара бериңиз. Эмендин дүмүрүнө жеткенде, солго буруласыз. Ошентип, токой аралап түз кете берсеңиз, Ириновский жолуна чыгасыз.

Ал оң колун сунуп, жол көрсөтүп жатканда, мен аны карап, эркимден тышкары суктандым. Анда жергиликтүү кыздарга окшош эч нерсе жок эле; ал жактагылардын баары жогору жагынан чекесин, төмөн жагынан оозу менен ээгин жапкан кир жоолуктарынын астынан корккон көздөрү менен карашар эле. Ал эми мага бейтааныш, жыйырма-жыйырма беш жаштардагы узун бойлуу, кара чачтуу бул кыз абдан жеңил, сымбаттуу көрүндү. Кенен тигилген ак көйнөгү анын жаш, дени сак, толукшуган төшүн эркин жана жарашыктуу жааптыр. Жүзүнүн өзгөчө сулуулугун бир көргөн адам эч унутпайт, бирок ага көнүп калгандан кийин да сүрөттөп берүү кыйын.

Анын бүтүндөй сүйкүмдүүлүгү чоң, жаркыраган кара көздөрүндө. Ичке, ийилген каштары көз карашына тентектик, өжөрлүк жана бир аз ишенчээктик кошуп турду. Терисинин кара тору өңү да сырткы көрүнүшүнө өзгөчө жарашып, бир аз алдыга чыгып турган болтойгон астыңкы эриндери чечкиндүүлүктү жана бир аз назданууну билдиргенсийт.

– Ушунчалык алыс жерде, токой ортосунда жалгыз жашагандан коркпойсузбу? – дедим тосмонун жанына токтоп.

Ал ийнин куушуруп, мага кайдыгер карады:

– Эмнеден коркмок элем? Карышкырлар бул жакка жолобойт.

– Карышкырлар элеби… Кар басып калышы мүмкүн, өрт чыгышы мүмкүн… Негизи эле эмне болуп кетерин алдын ала болжоо кыйын да. Бул жерде жалгызсыңар, силерге эч ким жардамга келе албайт.

– Кудай сактасын! – ал колун жактырбагандай шилтеди. – Бизди чоң энем экөөбүздү тынч коюшса эле, андан өткөн бакыт жок, болбосо...

– Болбосо эмне?

– Көптү билсеңиз, эрте карыйсыз, – деди ал кескин. Анан бир аз тынчсыздана: – Өзүңүз ким болосуз? – деп сурады.

Мен карыган кемпирдин да, бул сулуу кыздын да бийлик өкүлдөрүнүн кандайдыр бир кысымынан коркуп жатышканын түшүндүм, шашылыш түрдө аны тынчтандырууга шаштым:

– Ой, сураныч, тынчсызданбаңыз! Мен нөөмөтчү да, болуштун катчысы да, салык жыйноочу да эмесмин, кыскасы – эч кандай бийлик өкүлү эмесмин.

– Чын элеби?

– Чын дилимден сөз берем. Кудай урсун, бул жерлик эмесмин, абдан алыстан келгем. Болгону бир нече айга гана конокко келгем, жакында кетем. Кааласаңыз, бул жерде болгонумду жана силерди көргөнүмдү эч кимге айтпайм. Мага ишенесизби?

Кыздын кабагы бир аз ачыла түштү.

– Мейли, эгер калп айтпасаңыз, демек, чындыкты айтып жатасыз. Ал эми сиз биз жөнүндө мурда уктуңуз беле же кокустан эле келип калдыңызбы?

– Кандай десем, укканым бар, атүгүл бир күнү силерге жолугуп кетсем деп да жүргөм. Ал эми бүгүн таптакыр кокустан — токойдо адашып жүрүп келип калдым. Мейли, эми айтчы, эмне үчүн адамдардан мынчалык коркосуңар? Алар силерге эмне жамандык кылышты?

Ал мени сынагандай, ишенбеген көз менен карап турду. Бирок абийирим таза болгондуктан, анын көзүнө тике карадым. Анан ал барган сайын толкунданып сүйлөй баштады:

– Биз алардан дайыма кордук көрүп келебиз… Жөнөкөй эл го эч нерсе эмес, бирок тиги бийликтегилер… Сакчысы келсе, бир нерсебизди тартып алат, өкүлү келсе да бир нерсебизди алат. Анан да тоноп кетер алдында кемпирди: «Сен сыйкырчысың, бакшысың, каторжниксиң» – деп шылдыңдашат. Эх, эмнесин айтайын!

– А сага тийишпейби?

Ал текебер ишеним менен башын өйдө көтөрдү, анын жарк эткен көздөрүндө өзүнө болгон зор сыймыктануу көрүнө түштү…

– Тийишип көрсүнчү… Бир жолу бир жер өлчөчү келиптир… Көрсө, мага эркелегиси келген экен… Ошондон бери менин кандай «эркелеткенимди» унута элек болсо керек.

Анын бул шылдыңдуу, бирок өзгөчө сыймыктуу сөздөрүнөн оройлукка баш ийбеген көз карандысыз мүнөзү көрүнүп турду. Ичимден: «Чынында эле Полесье токоюнда өскөнүң бекер эмес экен, сага тийишүү коркунуч тура эле», – деп койдум.

– Биз кимдир бирөөгө зыян келтириппизби? – деп улантты ал, мага ишеними арткандай. – Бизге адамдардын деле кереги жок. Жылына бир гана жолу самын менен туз сатып алганы айылга барам… Анан чоң энеме чай алам, ал чайды абдан жакшы көрөт. Болбосо, эч кимди көрбөй деле жашай бермекпиз.

– Көрүп турам, силер чоң энең экөөң тең адамдарды анча жактырбайт экенсиңер… Бирок бир күнү дагы келип кетсем болобу?

Ал күлүп жиберди. Күлгөндө анын жүзү күтүүсүздөн таң каларлыктай өзгөрүп, ого бетер сулуу болуп кетти! Мурдагы сүрдүүлүгүнүн изи да калган жок: күтүлбөгөн жерден уяң, наристе баладай аруу көрүндү.

– Биздикине келип эмне кыласыз? Чоң энем экөөбүздүн жашообузда анча деле кызык жок… Макул, эгер чын эле жакшы адам болсоңуз, келе бериңиз. Бирок бир шартым бар… Эгер келер болсоңуз, мылтыксыз келгениңиз оң.

– Коркосуңбу?

– Эмнеден коркмок элем? Эч нерседен коркпойм, – деди ал, үнүндө кайрадан өзүнө болгон ишеним жаңырып. – Бирок аңчылыкты абдан жек көрөм. Эмне үчүн бейкүнөө чымчыктарды же коёндорду атыш керек? Алар эч кимге жамандык кылышпайт, алар деле биз сыяктуу жашагысы келет. Мен аларды ушунчалык жакшы көрөм: кичинекей, байкуштар абдан акылсыз... Мейли, анда коштошолу, – деди ал күтүүсүздөн шашкалактап, – сиздин атыңызды да билбейм… Чоң энем урушат ко деп корком.

Ал башын ылдый салып, шамалга учкан чачтарын бир колу менен кармай, тез, жеңил чуркап жөнөдү.

– Токто, токто! – деп кыйкырдым артынан. – Атың ким? Кел, таанышып алалы!

Ал бир саамга токтоп, мага бурулду: – Атым Алёна... Жергиликтүүлөр Олеся дешет.

Мылтыгымды ийниме салып, ал көрсөткөн багытты көздөй бастым. Кичинекей дөбөгө чыкканымда, ал жерден тар, дээрлик байкалбаган чыйыр жол башталды. Артыма бурулуп карасам, үйүнүн босогосунда, аппак кар фонунда Олесянын кызыл юбкасы шамалда бир аз желбиреп, оттой жаркырап турду.

Мен үйгө келгенден бир сааттай өткөндөн кийин Ярмола да келди. Адаттагыдай эле ашыкча сөздү жактырбагандыктан, ал менден кантип жана кайда адашып жүргөнүмдү сураган жок. Болгону мурдун астынан күңкүлдөдү: – Тигил жерге… ашканага коён таштап койдум… кууруп жесек болот.

– Ярмола, бүгүн кайда болгонумду билбейсиң, ээ? – дедим токойчуну таң калтыргым келип.

– Эмне үчүн билбейм? – деди Ярмола. – Белгилүү да, баягы бакшы кемпирге бардыңыз...

– Аны кайдан билдиң?

– Кантип билбейин? Чакырсам жооп бербегениңизден изиңизге түшкөм... Эх, мырза! – деп кошумчалады ал күнөөлөгөндөй. – Мындай иштерге жолобошуңуз керек эле... Күнөө болот!

IV

Полесьеге быйыл жаз эрте, көп күттүрбөй, тез келди. Айыл көчөлөрүн нугунан чыккан киргилт, албууттанган сел суулары каптады. Суулар жолдогу таштарга урунуп, көбүрүп-жабырып, чамындылар менен каз-өрдөктүн жүндөрүн чимирилтип айландырып агып жатканын көрөсүң. Чоң көлчүктөрдө көк асман менен анда калкыган ак булуттар чагылышат; чатырлардан тынымсыз аккан жаркыраган тамчылар шорголойт. Жол боюндагы теректерге топтошуп конгон чымчыктардын шаңдуу сайраганы угулат. Бардык жерде тиричиликтин кубанычтуу ыргагы.

Кар эрип, кээ бир ойдуңдарда жана көлөкөлүү токой ичинде гана киргилт, жумшак күрткүнүн калдыктары калды. Кар астынан кыш бою тынч алган, эми жаңы ширелерге, жаңы өмүргө толгон жылаңач, нымдуу, жылуу жер көрүндү. Кара талаалардын үстүнөн жеңил буу көтөрүлүп, абаны жибиген топурактын жагымдуу жыты менен толтуруп жатты. Бул жаздын ушундай бир жаңы, мас кылуучу күчтүү жыты эле, аны шаарда жүргөндө да жүздөгөн башка жыттардын арасынан дароо тааныйсың. Мага бул жыт менен бирге жан дүйнөмдү кандайдыр бир таттуу эңсөө, назик кусалык ээлеп алгандай сезилди. Ичим алда немеден тынчсызданган күтүүлөр жана бүдөмүк сезимдерге толду – бул көзүңө бардык аялдарды сулуу көрсөткөн жана өткөн жаздын белгисиз өкүнүчтөрүн эске салган ажайып сезим эле. Түндөр жылуу тартып, алардын коюу, нымдуу караңгылыгында табияттын көрүнбөгөн, ыраттуу чыгармачыл кубаты сезилип турду…

Ушул жазгы күндөрдө Олесянын элеси оюмдан такыр кетпеди. Жалгыз калганда көз жумуп алып, анын кээде сүрдүү, кээде шайыр, кээде жарык чача жылмайган жүзүн, эски токойдо өскөн жаш карагайлардай чымыр, жаш денесин, күтүүсүз жерден пайда болгон баркыт сымал коңур үнүн тынымсыз элестеткенди жакшы көрчүмүн…

«Анын кыймыл-аракетинде, сөздөрүндө, – деп ойлончумун, – өзүнчө бир тектүүлүк, тубаса көркөм сыпайгерчилик бар…» Ошондой эле Олесяны курчаган сырдуулук, анын бакшы деген жалган ушагы, саз ортосундагы токойдо жашаганы жана өзгөчө – мага айткан бир нече сөзүндө байкалган өз күчүнө болгон сыймыктуу ишеними мени өзүнө катуу тартчу.

Токой жолдору бир аз кургары менен, баягы «тоок буттуу» кепеге жөнөдүм. Ачуулуу кемпирдин көңүлүн алыш үчүн чөнтөгүмө эки жүз граммдай чай менен бир нече ууч кант салып алдым.

Мен барганда экөө тең үйдө экен. Кемпир жалындап күйгөн меш жанында бир нерсе менен алектенип жатыптыр. А Олеся бийик отургучта зыгыр жибинен таар токуп отуруптур. Мен кирип эшикти какканда, ал чочуп бурулуп, жипти колунан түшүрүп жиберди, ийиги полго тоголонду. Кемпир мештин ысыгынан бетин алаканы менен калкалап, бир топко чейин менден көзүн албай, кабагын бүркөй карап калды.

– Саламатсызбы, чоң эне! – дедим бийик, шайыр үн менен. – Мени тааныбай калдыңыз окшойт? Бир ай мурун жол сурап келгеним эсиңиздедир? Мага төлгө ачып бербедиңиз беле?

– Эч нерсе эсимде жок, балам, – деди кемпир башын капалуу чайкап. – Эч нерсе эсимде жок. Эмне үчүн бул жакка келгениңизди да түшүнбөйм. Биз сиздин теңиңиз белек? Биз жөнөкөй, карапайым адамдарбыз… Сиздин бул жерде кылар ишиңиз жок. Токой кенен, барчу жер көп… Мына ушундай…

Келгениме кубанбаганын көргөндө, өзүмдү ыңгайсыз сезип, жаман абалда калдым. Алардын бул оройлугун тамашага айлантсамбы, же таарынып, эч нерсе дебей артыма бурулуп кетсемби, билбедим. Айласыздан жакшылыкты бир гана кыздын өзүнөн күткөндөй, Олесяга жалооруй карадым. Ал бир аз жылмайып, ийрип отурган жибин таштады да, кемпирдин жанына басты.

– Коркпо, чоң эне, – деди ал жараштыруучу жумшак үн менен, – бул жаман адам эмес, бизге жамандык кылбайт. Кириңиз, отуруңуз, – деп ал мага төркү бурчтагы отургучту көрсөттү, кемпирдин сүйлөнгөнүнө такыр көңүл бурбай.

Анын бул мамилесинен кайраттанып, эң чечкиндүү чараны колдонууну туура көрдүм.

– Апакебай, эмнеге мынча ачуулуусуз… Коноктор босогону аттай электе эле дароо урушуп. Сизге белек-бечкек алып келгем, – дедим сумкаман түйүнчөктөрүмдү алып.

Кемпир түйүнчөктөргө көз кыйыгын салып тез карады да, бирок дароо эле кайра мешке бурулду.

– Мага эч кандай белектериңдин кереги жок, – деп күңкүлдөдү ал көсөө менен отту көсөп жатып. – Биз мындай конокторду жакшы билебиз. Башында эч нерсе билбегенсип жагынып киришет, анан… Баштыгыңа эмне салып алгансың өзү? – күтүлбөгөн жерден мага бурулду.

Мен ага дароо чай менен кантты сундум. Бул кемпирге жакшы таасир этти окшойт. Ал мурунку келишпес, катаал тонунан кайтып, жумшара түштү.

Олеся кайрадан жип ийрүүгө киришти, мен болсо анын жанындагы жапыз, кичинекей, солкулдаган отургучка отурдум. Олеся сол колу менен зыгыр жибектей жумшак, ак буласын созуп атты, ал эми оң колундагы ийикти жеңил айлантып, аны жерге чейин түшүрүп, анан кайра чеберчилик менен илип алып, манжаларынын тез кыймылы менен кайрадан чимирилте берди. Бул жумуш биринчи караганда абдан жөнөкөй, бирок чындыгында бир топ татаал, кылымдар бою чогулган тажрыйбаны жана чеберчиликти талап кылган иш эле, ал эми анын колунда кадимкидей кайнап жатты. Мен байкабай эле анын колдоруна көңүл бурдум: алар көп иштегендиктен чор болуп, карарып кетиптир, бирок анын кичинекей, абдан кооз формасына жогорку чөйрөнүн көптөгөн жакшы тарбияланган кыздары суктанмак.

– А сиз мага бая күнү чоң энем төлгө ачканын айткан эмессиз, – деди Олеся. Мен чочуп кеткенсип арт жагымды караганымды көрүп, ал сөзүн улады: – Эч нерсе эмес, коркпоңуз, анын кулагы жакшы укпайт. Ал үнүмдү гана тааныйт.

– Ооба, төлгө салган. Салса эмне экен?

– Жөн эле… Сурайын дегем… Сиз өзүңүз төлгөгө ишенесизби?

– Эмнеге? Чоң энеңдин төлгөсүнөбү же жалпы эле төлгө ачкангабы?

– Жок, жалпы эле төлгөгө…

– Кандай десем, ишенбейм десем туура болот, бирок ким билет? Кээде төлгөдө айтылгандар туура чыгат деп жүрүшпөйбү… Акылдуу китептерде да жазылган. Ал эми чоң энеңдин айтканына такыр ишенбейм. Ар бир эле айылдык аял мындай төлгөнү ача алат.

Олеся жылмайып койду.

– Ооба, ал азыр мурдагыдай сала албайт. Карыды, ошондой эле абдан коркот. Ал эми сизге карталар эмне деди эле?

– Кызыктуу эч нерсе деле жок. Азыр эстебейм дагы. Адаттагыдай эле сөздөр: алыс жол, чырым дамасы… Унутуп деле калдым.

– Ооба, ооба, ал азыр начар төлгөчү. Карыгандыктан көп нерсени унутуп калган… Каяктан жаңылбай койсун? Анын үстүнө абдан коркок болуп калды. Акчаны көрсө гана макул болот.

– Эмнеден коркот?

– Эмнеден экени белгилүү да — башчылардан коркот… Сакчы келип дайыма коркутат: «Сени каалаган убакта камап салам. Билесиңби, силерге окшогондорго сыйкырчылык үчүн кандай жаза каралганын? Мөөнөтсүз сүргүнгө айдаласыңар» дейт. Сиздин оюңузча, ал муну калп айтабы же чынбы?

– Жок, ал калп айткан эмес; чынында мыйзамда буга каршы жаза каралган, бирок анчалык коркунучтуу эмес… Макул, эми айтчы, Олеся, сен да төлгө саласыңбы?

Ал бир аз тартынгандай болду, бирок бир гана көз ирмемге.

– Төлгө салам… Бирок акча албайм, – шашылыш кошумчалады ал.

– Балким, сен мага төлгө салып бересиң?

– Жок, – деди ал баш чайкап, бирок үнү чечкиндүү чыкты.

– Эмне үчүн? Мейли, азыр эмес, кийин… Эмнегедир мага чындыкты айтчудайсың.

– Жок. Салбайм. Эч качан салбайм.

– Бул жакшы эмес, Олеся. Биринчи жолу суранганда эле баш тартууга болбойт ко… Эмне үчүн макул болбойсуң?

– Анткени сизге буга чейин эле карта ачып көргөм, экинчи жолу болбойт…

– Болбойбу? Эмне үчүн? Муну түшүнбөйм.

– Жок, жок, болбойт… такыр болбойт… – деди ал бир нерседен корккондой шыбырап. – Тагдырды эки жолу сыноого болбойт… Бул туура эмес… Ал билип алат, угуп алат… Тагдыр өзүнөн ашыкча сурагандарды жаман көрөт. Ошондуктан бардык төлгөчүлөр бактысыз.

Мен Олесяны тамашага салайын дедим, бирок айта алган жокмун: анын сөзүндө чын жүрөктөн чыккан зор ишеним жаткан эле. Ал тагдыр тууралуу айтып, бөлмө ичин бир башкача кооптонуу менен караганда, өзүм да билбей айланамды карап алыптырмын.

– Олеся, мага кайрадан төлгө ачпасаң да, карталарың ошондо эмне деди эле, ошону айтып берчи? – деп өтүндүм.

Олеся күтүлбөгөн жерден жибин таштап, колумду кармады.

– Жок… Жакшы болбойт, – анын көздөрү жалынып-жалбарган баланыкындай боло түштү. – Өтүнөм, суранбаңыз… Тагдырыңыз жакшы чыккан эмес… Өтүнөм, суранбаңыз…

Мен андан болбой эле сурана бердим. Анын минтип баш тартуусу жана тагдыр жөнүндөгү коркунучтуу божомолдору төлгөчүлөрдүн көнүмүш ыкмасыбы же чын эле өзү айткан сөзгө ишенгениби, таптакыр түшүнө албадым. Бирок жүрөгүмдө тынчсыздануу, ал тургай бир аз коркуу пайда болду.

– Макул, эми айт десеңиз айтып берейин, — деди акыры Олеся макулдугун билдирип. – Эсиңизде болсун, бул келишим акчадан да кымбат: сизге бир нерсе жакпаса, мага ачууланбаңыз, макулбу? Анда эмесе угуңуз. Сиз боорукер адамсыз, бирок алсызсыз. Боорукердигиңиз жасалма эмес, чын дилден чыгат. Бирок сиз өз сөзүңүздө тура албайсыз. Башкаларды башкарганды жакшы көрөсүз, бирок ага карабастан өзүңүз аларды ээрчип кетесиз. Шарапка жакынсыз, ошондой эле… Эми айтканга жараша бардыгын ачык айтайын. Анда бир жагдайдан экинчи жагдайга акырындык менен өтөлү… Аялзатына өтө жакынсыз, аларга тез берилесиз, ошонун айынан жашоодо көп кыйынчылыкка кабыласыз… Сиз акчанын баркын билбейсиз жана аны бекем сактай албайсыз, ошондуктан сиз эч убакта бай боло албайсыз… Дагы айтайынбы?

– Уланта бер, айта бер! Билгендериңдин баарын толук айт!

Тагдырыңыз ушундай: эч кимди чын дилден сүйө албайсыз, анткени жүрөгүңүз муздак, эринчек. Сүйүү дегендин эмне экенин билбей, жакындарыңыздын көз жашынан башканы көрбөй өтөсүз. Үй-бүлө күтүп, бактылуу жашоо кечирүү сиз үчүн такыр мүмкүн эмес. Түйшүктөн түйшүккө, зеригүүдөн зеригүүгө урунуп, акыры жаныңызды кыюуга бара турган учур келет… Бул – сиздин жалгыз кутулуу жолуңуз. Бирок ага да батынбасаңыз, азаптуу өмүрүңүздү сүйрөп жашай бересиз… Жылдар өтүп, түйшүгүңүз артат. Ал эми эң соңунда, күтүлбөгөн жерден жакыныңыздын өлүмү тагдырыңызды чукул өзгөртөт. Бирок мунун баары алыскы келечектеги иш… Качан экенин так айта албайм, бирок карталар жакында эмне болорун көрсөтүп жатат… Балким, ушул айда деле…

– Жакында эмне болот? – дедим тынып калганынан пайдаланып.

– Муну айткандан да корком… – деди ал, көздөрү жалтылдап. – Сизди ача дамасы тараптан зор сүйүү күтүп турат! Ал үй-бүлөлүүбү же бойдокпу, белгисиз, бирок кара чачтуу экени анык…

Эркимден тыш Олесянын шамалга учкан кара чачтарына жалт карадым.

– Эмнеге карап калдыңыз? – ал аялдык сезимталдык менен көз карашымды дароо байкап, күтүүсүздөн кызарып кетти. – Ооба, дал меникиндей, – чачын колу менен бир аз оңдоп, жүзү ого бетер албырып чыкты.

– Демек, айтымыңда, бул баягы ача дамасынын зор сүйүүсү? – дедим тамашалай.

– Күлбөңүз, минтип күлүп шылдыңдаганга болбойт! – Олесянын үнү муздак, такыр тамаша аралашпаган, атүгүл бир аз сүрдүү угулду. – Сизге чындыкты айтып жатам, бир да сөз кошкон жокмун.

– Макул, макул, тилимди тыйдым. Андан ары эмне болот?

– Андан ары… Аха-х! Ал ача дамасы үчүн бул иш эч кандай жакшылык алып келбейт, өлүмдөн да жаман. Сиздин айыңыздан ал зор уятка калат, өмүр бою унутулгус терең кайгыга батат… А сиз үчүн анын картасында эч кандай жамандык көрүнгөн жок.

– Укчу, Олеся, карталарың алдап жаткан жокпу? Эмне үчүн мендей бейпил, жөнөкөй адам ал ача дамасына ушунчалык чоң балекет алып келишим керек? Мени коркутпачы.

– Мына ушунусун өзүм да билбейм. Анын үстүнө, муну сиз атайын кылбайсыз, бирок кырсыктын баары сиздин айыңыздан болот. Демек, атайлап эмес, жолуңуз аркылуу ушундай бөөдө кырсык жаралат… Менин айткандарым чындыкка айланганда, сиз мени эстейсиз.

– Сен мунун баарын карталардан гана билдиңби, Олеся?

Ал дароо жооп берген жок. Көздөрүн төмөн салып, бир аз каалабай, тартынгандай үн менен:

– Карталардан дагы… Бирок аларсыз деле көп нерсени билем, маселен, адамдын жүзүнөн. Эгер кимдир бирөө жакында кырсыкка учурап, жаман өлүм менен өлөр болсо, муну анын жүзүнөн дароо эле байкайм, сүйлөшүүнүн да кереги жок болот.

– Анан адамдын жүзүнөн эмнени көрөсүң?

– Аны өзүм да билбейм. Бир заматта коркуп кетем, алдымда тирүү эмес, өлүк адам тургандай сезилет. Чоң энемден сурасаңыз, чындыкты айтып берет. Мындан эки жил мурун тегирменчи Трофим тегирменине асынып албадыбы. Мен муну ошол кырсыктан эки күн мурун көрүп, чоң энеме: «Караңызчы, Трофим жакында жаман өлүм менен өлөт», – дегем. Ошондой эле болду. Өткөн жылы бир майрамда ат уурдаган Яшка келип, чоң энемден төлгө ачып берүүсүн суранды. Чоң энем ага карта жайып жатса, ал тамашалап: «Айтчы, кемпир, мен кандай өлүм менен өлөм?» – деп өзү күлүп жатты. Мен ага карап, ордумдан жыла албадым: Яковдун отурганын көрүп турам, бирок жүзү таптакыр өлүк, кубарып, жапжашыл… Көздөрү жумулуу, эриндери капкара… Андан бир жума өткөндөн кийин Яковду ат уурдаган жеринен кармап алышканын угуп калдык… Түнү бою сабашыптыр… Биздин эл мындай учурда өтө ырайымсыз, жаман… Анын таманына мык кагып, кабыргаларын таяк менен чаап сындырып, таң атканча жаны чыгыптыр.

– Эмне үчүн ага алдыда кырсык күтүп жатканын айткан жоксуң?

– Эмне үчүн айтышым керек? – деп жооп берди Олеся. – Тагдырына жазылгандан качып кутула алмакпы? Андан көрө адам акыркы күндөрүн бейпил өткөрсүн… Өзүм да мындайды көргөндө жийиркенем, өзүмдөн өзүм иренжийм… Бирок айла канча? Бул да маңдайыма жазылган тагдыр. Чоң энем да жаш кезинде өлүмдү алдын ала көрө билчү, апам да, тайенем да ушундай болгон – бул бизден эмес… бул каныбызда бар нерсе.

Ал ийигин айлантууну токтотуп, башын төмөн салды да, колдорун тизесине коюп отуруп калды. Анын кыймылсыз каткан, каректери чоң көздөрүндө кандайдыр жашыруун коркунуч, тагдырдын зор кубатына жана жан дүйнөсүн ээлеген сырдуу илимге баш ийүү чагылып турду.

V

Ошол учурда кемпир үстөлгө таза, кооз саймаланган дасторкон жайып, үстүнө буусу чыккан казанды койду.

«Кел, кечки тамакка, Олеся», – небересин чакырды да, бир аз ойлоно мага бурулду: «Балким, мырза, сиз да биз менен даам сызарсыз? Келиңиз… Бирок биздин тамагыбыз анчалык укмуш эмес; сорпо кылган жокпуз, жөн эле кулеш (коюу сорпо)».

Анын бул чакыруусу ооз учунан гана, сылыктык үчүн айтылганын сезип, баш тартууга даяр элем, бирок Олеся мага ушунчалык жөнөкөй, жагымдуу жылмаюу менен сурангандыктан, макул болбой коё алган жокмун. Ал өзү мага бир табак кулеш куюп берди — бул гречкадан чочконун майы, пияз, картөшкө жана тоок эти кошулган, абдан аш болумдуу коюу сорпо экен. Чоң эне да, небере да дасторконго отурганда төштөрүнө крест чийип сыйынышкан жок.

Кечки тамак учурунда экөөнү кылдат байкап отурдум, анткени менде бүгүнкү күнгө чейин өзгөрбөй келген бекем ишеним бар: адамдар тамак ичип отургандагыдай эч бир жерде өздөрүн мынчалык ачык көрсөтпөйт. Кемпир нанды чоң-чоң тиштеп, оозуна тыга салып, шашыла сугалактык менен чалпылдатып чайнап, шалбыраган жаактары чулчуюп чыга калып жатты. А Олесянын тамак ичкенинен да тубаса сыпайыгерчилик, адеп байкалды.

Кечки тамактан бир сааттай өтүп, «тоок буттуу» кепенин кожойкелери менен коштоштум.

— Кааласаңыз, сизди бир аз узатып коёюн? — деп сунуштады Олеся.

— Кайдагы узатууну ойлоп таптың дагы? — күңкүлдөдү кемпир ачууланып. — Бир орунда тынч отура албайсың го, ийнелик…

Бирок Олеся башына кызыл кашемир жоолугун салынып, күтүүсүздөн чоң энесине чуркап барып, аны кучактап, бетинен катуу өптү.

— Чоң эне! Алтыным, сүйүктүүм... Бир мүнөткө эле барып, азыр кайра келем.

— Макул, макул, тентегим, — кемпир айласыз макул болду. — Мага таарынба, мырза: бул өзү ушундай бир шок кыз.

Биз кууш чыйырдан өтүп, кара балчыгына ар кандай малдын туяк издери кыйма-чийме түшкөн, көлчүктөрүндө батып бараткан күн нуру чагылышкан токой жолуна чыктык. Кар жаңы эле эрип, алигиче кургап үлгүрө элек нымдуу, былтыркы саргайган жалбырактарды тебелеп, жол жээги менен бараттык. Саргайган жалбырактардын арасынан туш-туштан кызгылт көк баштарын көтөргөн чоң коңгуроо гүлдөр — Полесьенин эң алгачкы гүлдөрү көрүнө баштаптыр. Бул жаздын алгачкы жарчылары эле.

— Укчу, Олеся, — сөз баштадым, — сенден бир нерсе сурайын дейм, бирок жиниңе тийип аламбы деп чочулайм... Айтчы, элдин айтканы чынбы, чоң энеңди… кантип айтсам?...

— Бакшы дешкениби? — Олеся мага жардамга келди.

— Бир аз тартынып, сөз таппай турам. Ооба, кааласаң – бакшы... Албетте, эл оозунда элек жок, эмнелерди гана айтышпайт... Балким, ал жөн гана чөптөрдүн касиетин, дарыларды, дубаларды жакшы билгендир... Бирок бул сага жакпаса, жооп бербей эле койсоң болот. Сени кыйнагым келбейт.

— Жок, эмнеге ачууланмак элем, — деп жооп берди ал жөнөкөй гана, үнүндө эч кандай таарыныч жок эле. — Анын эмнесине чычаламак элем? Ооба, ал чындап эле бакшы. Бирок азыр карыды, мурдагыдай эмес. Күчү кетти.

— Ал эмнелерди кыла алчу эле? — кызыгып сурадым.

– Ар кандай нерселерди. Дарылаганды жакшы билчү, тиш ооруну басат, кимдир бирөөнү кутурган ит капса же жылан чакса жардам берчү, көмүлгөн кенчтерди таап берчү… баарын санап бүтө албайсың.

– Билесиңби, Олеся?.. Мени кечир, бирок мунун баарына анча ишенбейм. Мунун баары жөнөкөй элди алдаш үчүн жасалган көз боёмочулук эмеспи?

Ал эч нерсе дебестен ийнин куушурду:

– Кааласаңыз, ошондой ойлоңуз. Албетте, айылдагы сабатсыз кемпир-кесектерди алдаш оңойдур, бирок сизди алдагыдай ниетим жок.

– Демек, сен сыйкырга бекем ишенесиңби?

– Кантип ишенбейин? Бул биздин тукумда бар… Дагы көп нерсени билем.

– Олеся, алтыным… Билсең, бул мага кандай гана кызык… Мага бир нерсе көрсөтчү.

– Көрсөтсө көрсөтөйүн, кааласаңыз азыр эле, – Олеся дароо макул болду. – Азыр эле көргүңүз келеби?

– Ооба, мүмкүн болсо.

– А коркпойсузбу?

– Эмнеден корком. Түнү балким, коркмокмун, азырынча күн жарык ко.

– Жакшы. Колуңузду бериңиз.

Кол сундум. Олеся шамдагай кыймылдап, күрмөмдүн жеңин түрдү да, чөнтөгүнөн узундугу он эки сантиметрдей булгаары кындагы кичинекей фин бычагын сууруп алды.

– Эмне кылайын дейсиң? – дедим ичимден бир аз кооптоно.

– Азыр… Сиз бая эле коркпойм дебедиңиз беле!

Ал капысынан көзгө илинбеген зор шамдагайлык менен жеңил кыймыл жасаганда, билегиме, тагырагы, тамыр соккон жерден бир аз жогору курч миздин тийгенин сездим. Ошол замат кесилген жерден кан шорголоп, жерге тамды. Кыйкыра жаздап, араң чыдадым, бирок өңүм кубарып кетти окшойт.

– Коркпоңуз, өлбөйсүз, – деп жылмайды Олеся.

Ал колумду жарааттын үстүнөн бекем кармап, башын эңкейтти да, ал жерге тез-тез бир нерсе шыбырап, ысык деми менен үйлөдү. Олеся түзөлүп, манжаларын бошоткондо, жараат ордунда ичке гана кызыл сызык калыптыр.

– Кандай? Ушуга ыраазысызбы? – ал бир аз шылдыңдай жылмайып, бычагын чөнтөгүнө салды. – Же дагы бир нерсе каалайсызбы?

– Албетте каалайм. Бирок мүмкүн болсо, мынчалык коркунучтуу эмес, кан төкпөй турган нерсе болсун.

– Сизге дагы нени көрсөтсөм? – ойлоно түштү. – Анда мындай: алдыма түшүп басыңыз… Бирок артыңызды эч карабаңыз.

– А бул коркунучтуу эмеспи? – дедим калп жылмайып, коркконумду жашырууга.

– Жок, жок… Коркпоңуз… Баса бериңиз.

Алдыга бастым, бул тажрыйба мага абдан кызык көрүндү, артымда Олесянын кадаган көз карашын сезип турдум. Бирок жыйырма кадамдай баскандан кийин, түз жерден эле чалынып, көмкөрөмдөн жыгылдым. Кайра турарым менен:

– Баса бериңиз, басыңыз! – деп кыйкырды Олеся. – Артыңызга кылчайбаңыз! Эч нерсе эмес, тойго чейин айыгат... Кулаганда жерге бекем таянсаңыз боло.

Андан ары бастым. Дагы он кадамдай, кайра жыгылдым. Олеся катуу күлүп, кол чаап жиберди.

– Кандай? Канааттандыңызбы? – деп кыйкырды ак тиштерин жаркыратып. – Эми ишендиңизби? Бул эч нерсе эмес!.. Өйдө эмес, төмөн учтуңуз.

– Муну кантип жасадың? – таң калып сурадым, кийимиме жабышкан бутактарды, кургак чөптөрдү күбүп. – Бул сыр эмеспи?

– Эч кандай сыры жок, айтып берейин. Бирок сиз түшүнбөйбүз го деп корком... Түшүндүрө албайм... Чынында, муну өзүм да толук түшүнбөйм.

Түшүнгөнүм боюнча, бул өзгөчө фокустун сыры мындай экен: Олеся анын аркасынан ар бир кадамын дал өзүндөй кайталап басып, көзүн албай тиктеп, анын бүткүл кыймыл-аракетин өзүнө сиңирип алат. Бир нече кадамдан кийин анын алдында кандайдыр бир тоскоолдук, маселен, керилген аркан тургандай элестетет да, тигинин буту ошол арканга жеткенде, Олеся өзү чалынгандай кыймылдайт. Ошондо, анын айтымында, эң күчтүү адам да эрксизден жыгылууга тийиш...

Бир топ жыл өткөндөн кийин гана Олесянын ошол чаташкан түшүндүрмөсүн эстедим. Доктор Шарконун Сальпетриер ооруканасындагы бейтаптар боюнча отчётун жана кесипкөй гипнозчулардын тажрыйбаларын окугандан кийин, француз элдик дарыгер-сыйкырчылары да так ушул сулуу Полесье бакшысы колдонгон ыкманы колдонушканын билгенде абдан таң калгам.

– Оо, дагы көп нерселерди билем, – ишенимдүү сөзүн улантты Олеся. – Мисалы, сизге күтүүсүз зор коркунуч сезимин жарата алам.

– Кантип?

– Сизди коркута алам. Маселен, кечинде бөлмөңүздө отурасыз, күтүүсүздөн эле эч бир себепсиз жүрөгүңүз титиреп, ушунчалык коркконуңуздан артыңызды карай албайсыз. Бирок бул үчүн сиздин кай жерде жашаганыңызды билип, бөлмөңүздү мурда көрүшүм керек.

– Эй, бул абдан эле жөнөкөй экен, терезеңе келип айнек тыкылдатып, коркунучтуу үн менен кыйкырып койсоң каалаганың болот да.

— Ой, жок, жок... Ал убакта токойдо, өз үйүмдө эле болом... Бирок ошол жерде отуруп өзүмдү сиздин көчө менен басып бараткандай, үйүңүзгө кирип, эшикти ачып, бөлмөңүзгө кадам таштагандай элестетем... Сиз бир жерде отурасыз... маселен, үстөл жанында... Артыңыздан билдирбей акырын келем... сиз эч нерсе сезбейсиз... Анан ийиндериңизди колдорум менен кармап, кыса баштайм... катуу, катуу, катуу... анан сизге тигиле карайм... мына минтип...

Анын ичке каштары күтүүсүздөн ортосуна жыйырылып, каректери кеңейип, көгүш түскө боёлду да, кишини жутуп жиберчүдөй каардуу тигилди. Мен дароо Москвадагы Третьяков галереясынан көргөн, кайсы бир сүрөтчүнүн кыл калемине таандык Медузанын башын эстедим. Ошол сүрдүү, кызыктай көз караштан денем дүркүрөп, бойумду табияттан тыш бир муздак коркунуч каптап өттү.

— Койчу, Олеся... жетишет, — дедим аргасыздан жасалма күлүп. — Мага сенин жылмайганың көбүрөк жагат. Жылмайганда жүзүң ушунчалык таттуу, бейкүнөө наристеникиндей.

Биз андан ары бастык. Мен элден обочо, жапайы жаратылыш кучагында өскөн жөнөкөй токой кызы Олесянын ушунчалык көркөм, сылык жана таамай сүйлөгөнүнө ичимден таң калып, мындай дедим:

— Олеся, мени эмне таң калтырарын билесиңби? Сен өмүр бою токойдо чоңоюпсуң, эл беттеп чыкпасаң... Албетте, көп окуган да эмессиң...

– Мен такыр окуй албайм, кат тааныбайм.

– Анда, андан бетер таң калыштуу... Бирок ушунчалык сонун сүйлөйсүң, шаардагы билимдүү, маданияттуу кыздардан эч кем калышпайсың. Айтчы, муну кайдан үйрөнгөнсүң? Эмнени сурап жатканымды түшүндүңбү?

— Ооба, түшүнөм. Мунун баары чоң энемден... Ал сыртынан караганда эле жөнөкөй кемпир көрүнгөнү менен, оо, ушунчалык акылдуу! Сизге көзү көнүп, ишенип калса, дагы да ачылат... Ал баарын билет, бул дүйнөдөгү бардык нерседен кабары бар, эмне сурасаңыз да жооп берет. Туура, ал азыр абдан карыды.

— Демек, ал өз убагында көптү көргөн да? Негизи ал кайдан келген? Мурда кайда жашаган?

Олеся бул суроолорду анча жактырбагандай болду. Ал дароо жооп бербестен, бул темадан качкандай, каалабай:

— Билбейм... Ал өзү да бул тууралуу сүйлөшкүсү жок. Эгер бир нерсе айтса, ар дайым «муну унут, экинчи оозуңа алба» деп суранат... Макул, эми кетишим керек, — деди Олеся шашып. — Чоң энем ачууланат. Кош болуңуз... Кечиресиз, сиздин аты-жөнүңүздү да сурабапмын.

Мен өз ысымымды айттым.

— Иван Тимофеевич? Ооба, абдан жакшы ысым экен. Кош болуңуз, Иван Тимофеевич! Биздин кепеден жийиркенбей, келип туруңуз.

Коштошуп жатып мен ага колумду сундум, ал кичинекей, бирок чымыр колу менен колумду бекем кысып, жылуу коштошту.

VI

Ошол күндөн тартып «тоок буттуу» кепеге бат-баттан барчу болдум. Келген сайын Олеся мени адаттагыдай токтоо, сылык тосуп алчу. Бирок мени көргөн алгачкы ирмемдеги эрксиз кыймыл-аракетинен эле анын ичинен абдан кубанып жатканын байкар элем. Кемпир мурдагыдай эле күңкүлдөп наалый берчү, бирок небереси сөзсүз коргой турганын сезгендиктенби, айтор, ачыктан-ачык кастыгын көрсөтө алган жок. Кээде алып келген чакан белектерим — жылуу жоолук, бир банка кыям же бир бөтөлкө алча тундурмасы да анын көңүлүн жибитүүгө олуттуу таасир этти. Олеся экөөбүз ортодогу унчукпай келишилген макулдашуу боюнча, үйгө кайтарымда мени Ириновка жолуна чейин узатып чыгуусуна кадимкидей көнүп калдык.

Жолдо баратып ар дайым ушунчалык жандуу, кызыктуу маек курчубуз; экөөбүз тең убакытты узартууга тырышып, жымжырт токойдун чети менен мүмкүн болушунча жай басар элек. Ириновка жолуна жеткенде, аны кайра жарым чакырымдай артка узатып барчумун. Биротоло коштошордо карагайдын жыпар жыттуу бутактарынын астында көпкө сүйлөшчүбүз.

Мени Олесянын сулуулугу гана эмес, анын таза, өзгөчө, эркин мүнөзү, байыркы тукум кууган ырым-жырымдарга сугарылган купуя акылы, баладай ишенчээк, ошол эле учурда сулуу аялга гана мүнөздүү назик куулуктан да куру эмес табияты суктандырчу. Ал өзүнүн жандуу кыялын толкунданткан нерселердин баары жөнүндө менден майда-чүйдөсүнө чейин суроодон тажачу эмес. Ар кайсы өлкөлөр менен элдер, табият кубулуштары, жердин жана ааламдын түзүлүшү, илимдүү адамдар, зор шаарлар тууралуу уккусу келчү... Ага көп нерсе таң калыштуу, жомоктогудай, ишенүүгө мүмкүн эместей сезилчү. Бирок таанышкандан тартып мен ага бардыгын ушунчалык олуттуу, чынчыл, жөнөкөй тил менен түшүндүргөндүктөн, айткандарымдын баарына шексиз ишенчү. Кээде жапайы табият койнундагы акылы үчүн өтө татаал деп эсептеген (ал тургай кээде өзүм да толук аңдабаган) кубулуштарды чечмелеп берүү кыйынга турганда, минтип каршылык билдирчүмүн:

— Көрдүңбү... сага муну кантип айтарымды билбейм... Сен баары бир түшүнбөйсүң.

Анда ал жалынып-жалбарчу:

— Жок, суранам, мен түшүнгөнгө аракет кылам... Кандайдыр бир жол менен окшоштуруп айтып бериңизчи...

Эгер айткандарым түшүнүксүз болсо, ал мени укмуштуу салыштырууларды табууга, эң тайманбас мисалдарды келтирүүгө мажбур кылчу. Эгер ылайыктуу сөз таба албай мукактансам, ал мага сөз таба албаган кекечке жардам бергенсип, өзүнүн таамай суроолорун жаадырчу. Чынында, акыры анын ийкемдүү, шамдагай акылы, жандуу элестетүүсү менин педагогдук алсыздыгымды жеңип кетти. Анын өскөн чөйрөсүн, алган тарбиясын (тагырагы, эч кандай тарбия көрбөгөнүн) эске алганда, анын укмуштуудай зор зээнге ээ экенине суктанбай коё албадым.

Бир күнү Санкт-Петербург жөнүндө кокусунан сөз кылып калдым. Олеся дароо кулак төшөй калды:

— Санкт-Петербург деген эмне? Кандайдыр бир өзүнчө өлкөбү?

— Жок, бул Орусиянын эң чоң шаары.

– Эң чоңубу? Абдан зорбу? Андан башка чоң шаар жокпу? — деди мага жаш баладай көздөрүн бакырайтып.

— Ооба... Ал жерде падышалар, жогорку даражалуу адамдар, заты таза ак сөөктөр жашашат... Ал жактагы үйлөр жыгачтан эмес, бүт таштан салынган.

— Биздин Степандан алда канча чоңбу? — деди Олеся өзү билген Степань кыштагына салыштырып.

— Ооба... андан бир топ чоң... беш жүз эсе чоң десем болот. Ал жерде бир эле үйдө Степандын бүткүл калкынан эки эсе көп эл жашаган учурлар болот.

— Оо, Кудайым ай! Ал кандай үйлөр өзү? — деди Олеся дээрлик чочулаган үн менен. Мен ага түшүнүктүү болуш үчүн кайрадан салыштырууга туура келди. — Абдан бийик үйлөр. Беш, алты, атүгүл жети кабаттуу. Тиги турган карагайларды көрүп турасыңбы?...

— Эң бийиктеринби? Көрүп турам.

— Мына, ошол үйлөр ушул карагайлардай бийик. Жана алардын ичи башынан аягына чейин кишиге жык. Ал адамдар кичинекей капастагы куштарга окшоп жашайт, ар бир бөлмөдө ондон ашык киши өмүр кечирет, ошондуктан баарына аба да жетпейт. Ал эми кээси эң төмөндө, жер астындагы нымдуу, муздак жерде жашайт; алар бөлмөлөрүндө жыл бою күн нурун көрбөйт.

— Мен токоюмду сиздин ошол шаарыңызга эч качан алмаштырмак эмесмин, — деди Олеся баш чайкап. — Мен Степандагы базарга барганда эле абдан кыйналып, жийиркенем. Кишилери бирин-бири түртүп, ызы-чуу салып, урушуп кетишет... Андайда токойду ушунчалык сагынам — баарын таштап, артымды карабай качкым келет... Кудай шаарыңыздан сактасын, ал жерде эч качан жашай албас элем.

— Эгер күйөөң шаардык болуп калсачы? — дедим бир аз тамашалай.

Анын каштары жыйрылып, ичке таноолору тырыша түштү.

— Жок! — деди бул сөздү эч жактырбай. — Мага күйөөнүн кереги жок.

— Муну сен азыр айтып жатасың, Олеся. Бардык эле кыздар алгач ушинтип айтышат, бирок баары бир турмушка чыгышат. Бир аз күтө тур: сен да бир күнү бирөөнү жолуктуруп, сүйүп каласың. Анан аны менен шаарга эле эмес, жер түбүнө болсо да кетүүгө даярсың.

— Жок, жок... суранам, бул тууралуу сүйлөшпөй эле коёлучу, — кабагын бүркөй, колун шилтеп койду. — Мындай сөздөрдүн эмне кереги бар? Өтүнөм, башка нерселер жөнүндө сүйлөшөлүчү.

– Кандай күлкүлүүсүң, Олеся. Чын эле өмүр бою эч бир эркекти сүйбөй өтөм дейсиңби? Сен ушунчалык жаш, сулуу да, күчтүүсүң. Жүрөгүңдө сүйүү оту тутанганда, мындай анттарыңдын баары унутулат.

– Сүйгүм келсе, сүйөм! – деди Олеся көздөрү жайнай түшүп. – Ал үчүн эч кимден уруксат сурабайм...

– Демек, сен деле баары бир күйөөгө тиесиң, – деп тамашаладым.

– Сиз чиркөөдөгү никени айтып жатасызбы? – деп божомолдоду ал.

– Албетте, чиркөөдөгү никени... Поп сени курмандык чалынуучу үстөлдүн айланасында жетелеп басып, диакон «Ысаия, кубан!» деп шаңдуу ырдайт, анан башыңарга нике таажысын кийгизет...

Олеся төмөн карап, алсыз жылмайып башын чайкады.

– Жок, мырзам... Айта турганым сизге жакпашы мүмкүн, бирок биздин тукумда эч ким чиркөөдөн нике кыйдырып, эрге тийген эмес: апам да, чоң энем да ансыз эле жашап өтүшкөн... Бизге чиркөөгө кирүүгө такыр болбойт...

– Мунун баары силердин бакшылык өнөрүңөрдөн уламбы?

– Ооба, бакшылыгыбыздан улам, – деди Олеся токтоо жана олуттуу. – Эгер төрөлгөндөн баштап эле жаным Ага сатылып кеткен болсо, мен кантип чиркөөгө барып жүзүмдү көрсөтө алам?

– Олеся... алтыным... Ишенип кой, өзүңдү өзүң алдап жатасың... Бул жөн эле караңгылык, сенин айтып жатканың өтө күлкүлүү.

Олесянын жүзүндө кайрадан мен мурда байкаган кызыктай көрүнүш пайда болду, бул анын өзүнүн сырдуу тагдырына бекем ишенип, айласыз моюн сунганы эле.

– Жок, жок... Сиз муну түшүнө албайсыз, бирок сезип жатам... Дал ушул жерде, – ал колун көкүрөгүнө бекем кысты, – муну жан дүйнөм менен туюп турам. Биздин бүтүндөй тукумубуз түбөлүккө каргышка калган. Өзүңүз деле ойлоп көрүңүзчү: ал күч болбосо, бизге ким жардам бермек? Жөнөкөй адам менин колумдан келгенди кылабы? Бардык кубатыбыз ошол кара күчтөн.

Бул өзгөчө тема жаңы эле башталганда, маегибиз ар дайым ушундай кеп менен аяктачу. Олеся түшүнө алган бардык илимий аргументтерди бекер эле келтирген экемин, гипноз, суггестия (психологиялык таасир этүү), психиатрлар жана индиялык факирлер жөнүндө жөнөкөй тил менен бекер эле түшүндүрүптүрмүн. Анын айрым тажрыйбаларын, маселен, кан тамырга чеберчилик менен басым жасоо аркылуу канды оңой эле токтотууга болорун канчалык далилдебейин, баары текке кетти. Олеся башка бардык маселелерде мага шексиз ишенгени менен, ушул темага келгенде бардык далилдеримди өжөрлүк менен четке какчу.

– Макул, каныңызды токтотуу тууралуу айтканыңызга макул болоюн, – деди ал талаш-тартыш кызыганда үнүн көтөрө. – Бирок калган нерселер кайдан келип жатат? Мен билген жалгыз өтүнүч эле канды токтотуубу? Кааласаңыз, бир күн ичинде үйүңүздөгү бардык чычкандар менен таракандарды айдап чыгып, жок кылып берейинби? Бардык дарыгерлериңиз кол үзүп, дарылоодон баш тарткан эң оор ысытмалуу бейтапты эки күндө жөнөкөй эле суу менен айыктырайынбы? Кааласаңыз, адамдын эсинен бир сөздү таптакыр чыгып кеткидей кылып салайынбы? Эмне үчүн анда түштөрдү дал өзүндөй жоруйм? Эмне үчүн келечекте эмне болорун алдын ала билем?

Бул талаш-тартыш дайыма экөөбүздүн тең ичибизден бир аз иренжип, унчукпай калышыбыз менен аяктачу. Чынында эле анын табышмактуу өнөрүнүн көбүнө өзүмдүн тайкы илимимден эч кандай түшүндүрмө таба албадым. Олеся өзү ушунчалык ишеним менен айткан сырлардын жарымына ээ беле, же жокпу, аны так айта албайм. Бирок өз көзүм менен көргөн көптөгөн көрүнүштөр мага бир нерсени айкын кылды: Олеся кокустан, тажрыйба аркылуу алынган кандайдыр бир аң-сезимсиз, ички туюмдук, бүдөмүк жана кызыктай илимге ээ болчу. Бул купуя илим расмий так илимдер пайда боло элек кылымдар мурун эле караңгы, обочолонгон элдик массанын арасында ар кандай күлкүлүү, жапайы ишенимдер менен аралашып, муундан муунга эң чоң сыр катары өтүп келген.

Ушул маселе боюнча ортобуздагы кескин пикир келишпестиктерге карабастан, бири-бирибизге болгон байланышыбыз күндөн-күнгө күчөдү. Сүйүү жөнүндө ортобузда али бир да сөз айтыла элек болчу, бирок чогуу болуу биз үчүн аба менен суудай зарылчылыкка айланган. Көп учурда унчукпай отурганыбызда көз караштарыбыз күтүүсүздөн кагылыша кеткенде, Олесянын көздөрүндө жаш тегеренип, анын чыкыйындагы ичке көгүш тамырдын лукулдап согуп жатканын көрөр элем...

Ошол эле убакта менин кызматчым Ярмола менен болгон мамилем таптакыр сууп, начарлап кетти. Менин «тоок буттуу» кепеге бат-баттан барганым, Олеся менен кечинде сейилдеп жүргөнүм ага жашыруун эместиги айдан ачык эле: ал токойдо болгон окуялардын баарын таң калыштуу тактык менен билип турчу. Акыркы күндөрү анын менден кача баштаганын байкадым. Токойго барууга даярданганымда анын кара көздөрү мени алыстан жемелегенсип, нааразычылык менен карачу, бирок бир да жолу ачык сын айткан жок. Биздин күлкүлүү, олуттуу сабаттуулук сабактарыбыз да таптакыр токтоду. Кечинде Ярмоланы окууга чакырсам, ал колун шилтеп терс бурулчу.

– Жок! Бул жөн эле убакытты текке кетирүү, мырза, – деди ал бир жолу жалкоолук жана жек көрүү менен.

Биз аңчылыкка чыгууну да токтоттук. Мен бул тууралуу кеп козгогон сайын Ярмола баш тартууга кандайдыр бир шылтоо тапчу: же мылтыгы бузулуп, же ити ооруйт, же колу бошобойт.

– Убактым жок, мырза... Бүгүн жер айдашым керек, – дечү Ярмола көбүнчө. Бирок анын «жер айдоо» менен алектенбей турганын, тескерисинче, кимдир бирөөдөн арак ичүү үмүтү менен күнү-түнү мамлекеттик арак дүкөнүнүн айланасында жүргөнүн жакшы билчүмүн. Бул үнсүз, жашыруун кастык мени чарчата баштады. Ярмоланы кызматтан кетирүүнүн ылайыктуу шылтоосун ойлоно баштадым. Мени токтоткон жалгыз нерсе — анын чоң, кедей үй-бүлөсүнө боорум ооруганы. Ярмоланын менден алган төрт сомдук айлыгы аларды ачкачылыктан араң аман сактап турган.

VII

Бир күнү кечинде, адаттагыдай эле, «тоок буттуу» кепеге келгенимде, анын тургундарынын маанайы жок экени дароо көзгө урунду. Кемпир буттарын төшөктүн үстүнө чыгарып, бүкүрөйүп, башын мыкчып алган бойдон алдыга-артка чайпалып, түшүнүксүз бир нерселерди күңкүлдөп отуруптур. Ал менин саламыма такыр көңүл бурган жок. Олеся мени адаттагыдай эле жылуу тосуп алганы менен, абдан аз сүйлөдү. Ал бир нерсеге катуу алаксыгандай, менин суроолорума туура эмес, туш келди жооп берди. Сулуу жүзүнөн кандайдыр бир тынымсыз ички тынчсыздануунун көлөкөсү даана байкалып турду.

– Силерде бир жаман иш болгонун сезип турам, Олеся, – дедим анын отургучтун жөлөнгүчүнө койгон колун акырын кармап.

Олеся сырттан бир нерсе издегенсип, терезе тарапка тез бурулду. Ал кадимкисиндей көрүнүүгө аракет кылды, бирок каштары жыйрылып, астыңкы эринин кымтып алды.

– Жок... бизде эмне болмок эле? – деди үнүн акырын чыгарып. – Баары эле мурдагыдай.

– Олеся, эмнеге мага калп айтасың? Бул кылганың туура эмес... Биз эң жакын достордон болуп калдык ко дедим эле.

– Чын эле эч нерсе болгон жок... Жөн эле... өзүмдүн майда-чүйдө түйшүктөрүм...

– Жок, Олеся, маанилүү бир нерсе болгон окшойт. Карачы, такыр өзүңө окшошпой турасың.

– Сизге ошондой сезилип жатса керек.

– Жашырбай ачык айтчы, Олеся. Сага жардам бере аламбы, жокпу, билбейм, бирок жок дегенде бир кеңеш айтармын... Кантсе да, ичтеги бугуңду чыгарсаң, өзүңдү жеңил сезип каласың.

– Чын эле бул тууралуу сүйлөшүүнүн кереги жок, – деди Олеся чыдамсыз. – Сиз баары бир бизге жардам бере албайсыз.

Бул убакта кемпир күтүүсүздөн, болуп көрбөгөндөй ачууланып сөзгө кийлигишти:

— Эмнеге мынчалык экиленесиң, келесоо? Ал сага туура айтат, а сен жөн гана мурун көтөрүп. Дүйнөдө сенден акылдуу эч ким жок экени анык. Мырзам, мага бул окуяны ирети менен айтууга уруксат этиңиз, — деди мага.

Намыскөй Олесянын жашыргысы келген көйгөйүнүн масштабы мен ойлогондон алда канча олуттуу экен. Кечээ кечинде «тоок буттуу» кепеге жергиликтүү полиция кызматкери келиптир.

– Алгач төрлөй отуруп алып, опурулуп арак талап кылды, – деди Мануйлиха, – анан эле дооматын баштады...

– Жыйырма төрт саат ичинде бардык самтыраган оокатыңарды жыйнап, бул үйдөн карааныңарды үзгүлө! – деди ал. – Эгер, – дейт, – кайра келип, силерди бул жерден тапсам, өз мекениңерге этап менен айдатат деп билгиле. Эки солдат менен келем да, сага окшогон каргыш тийгенди туулган жерине кубалайм деди. А менин мекеним, алтыным, тээ алыстагы Амченск шаары... Ал жерде бир да тирүү жанды тааныбайм, паспортторубуздун мөөнөтү эчак бүткөн, эскирип, айрылып да калган. Оо, Жараткан, кандай бактысызмын!

– Анан эмнеге ал ушунча убакыттан бери унчукпай, эми күтүүсүздөн оюн өзгөрттү? – деп сурадым.

– Ооба, ооба... Ал ошол жөнүндө бир нерсе айткан, бирок чынын айтсам, жакшы түшүнбөдүм. Көрдүңүзбү, биз жашаган бул алачык биздики эмес, помещиктики. Кантсе да мурда Олеся экөөбүз айылда жашачубуз, анан...

– Билем, билем, чоң эне, бул тууралуу уккам... Эл сизге каршы чыккан...

– Ошондой болгон. Ошол кезде эски помещик, Абрасимов мырзага жалынып-жалбарып, ушул үйдү сурагам. Эми токойду жаңы жер ээлөөчү сатып алып, саздарды кургаткысы бар. Бирок мен аларга кандай тоскоолдук кылыптырмын?

– Чоң эне, балким, мунун баары калптыр? – дедим. – Сакчы жөн гана пара үмүт эткендир?

– Мен ага бердим, алтыным, ага бердим. Ал албады! Мына ушундай жомок... Мен ага чейрек сом (жыйырма беш тыйын) сундум, бирок ал албайт... Кайдагы! Ал мага ушунчалык ачууланды, коркконумдан кайда турганымды да билбей калдым. Ал: «Бул жерден кет, карааныңды үз!» – деп эле кайталайт. Эми биз эмне кылабыз, байкуш жетимдер! Урматтуу атакебай, эгер бизге жок дегенде кандайдыр бир жол менен жардам берип, ошол тойбогондун оозун бассаңыз, сизге өмүр бою ыраазымын.

– Чоң эне! – деди Олеся аны катуу жемелей.

– Эмне... чоң эне! – кемпир ачууланып кыйкырды. – Мен жыйырма беш жылдан бери сенин чоң энеңмин. Демек, сенин оюңча, түйүнчөгүбүздү түйүп, тентигенибиз жакшыбы? Жок, мырзам, муну укпаңыз. Боорукердик кылыңыз, эгер колуңуздан келсе, жардам бериңиз.

Колумдан келишинче аракет кыларымды айттым, бирок чынын айтсам, үмүт аз болчу. Эгер биздин сакчы пара алуудан баш тартса, анда маселе өтө олуттуу. Ошол кечинде Олеся мени менен салкын коштошту, адаттагыдан айырмаланып, мени узатып чыккан жок. Намыскөй кыздын ишине кийлигишкениме ачууланып, чоң энесинин жалдыраганынан бир аз уялып жатканын сездим.

VIII

Бозомтук жылуу таң эле. Бир нече ирет нөшөрлөп төккөн жазгы жаандан кийин жер бети жашыл тукаба менен капталгандай көрктөнүп, бутактар бүчүр байлай баштаган. Жамгырдан кийин күн самсаалаган булуттар арасынан бир азга сыртка чыгып, үйдүн алдындагы бакчамды толтурган сирень гүлдөрүнүн жамгыр тамчылары кургай элек назик жалбырактарына нурун чачты. Огороддогу жаңы сайылган жерде курт-кумурска терип жеген таранчылардын шаңдуу чыйпылдашканы угулат. Теректердин жабышкак күрөң бүчүрлөрүнөн жыпар жыт аңкыйт. Ярмола бөлмөгө киргенде, мен үстөлдө токой дачасынын долбоорун чийип жаткам.

– Сакчы келатат, – деп күңкүлдөдү ал кабагын бүркөп.

Ошол учурда эки күн мурун сакчы келсе, мага кабарла дегеним эстен чыгып кетиптир. Бул чиновниктин мага эмне тиешеси барын дароо түшүнбөдүм.

– Эмне болду? – дедим таң калып.

– Сакчы келатат, – деп кайталады Ярмола акыркы күндөрү мага карата көрсөткөн душмандык маанайынан жазбай. – Аны жаңы эле дамбадан көрдүм. Ушул жакка келатат.

Сыртта дөңгөлөктөрдүн калдыраганы угулду. Шашкалактап, терезени ачтым. Бойлуу, арык, тору, астыңкы эрини шалпайган ат бир ок жыгач менен гана бекитилген бийик, силкилдеген чий арабаны сүйрөп, бир калыпта таскактап келаткан. Экинчи ок жыгачтын ордуна жоон аркан байланган экен (уезддеги ушакчылар полиция кызматкери бул бактысыз атты "чегүүнү" эл арасындагы кандайдыр бир ушак-айың, терс кептерди тыюу үчүн атайылап жасаган дешет). Сакчы арабаны өзү айдап келаткан. Офицердин жасалгалуу боз кемселин кийген анын шумдуктай зор денеси арабадагы эки орундукту тең ээлеп отуруптур.

– Урматтуу Евпсихий Африканович! – деп кыйкырдым терезеден баш чыгарып.

– Аа, кадырлуу мырза! Кандайсыз? – деди ал сылык, шаңдуу, башчыларга мүнөздүү жоон үн менен.

Ал тору аттын божусун кармап, сунулган алаканын кепкасына тийгизип, оор денесин ылдый ийип таазим кылды.

– Бир мүнөткө кирип кетиңиз. Сизде бир аз ишим бар эле.

Сакчы кулачын жайып, баш чайкады.

– Кире албайм, мырза! Кызматтамын. Волоша кыштагына — сууга чөгүп өлгөн адамдын сөөгүн көргөнү баратам, мырза.

Бирок мен Евпсихий Африкановичтин алсыз жактарын жакшы билчүмүн, ошондуктан кайдыгерлик менен мындай дедим:

– Өкүнүчтүү, өкүнүчтүү... Мен граф Ворцельдин жертөлөсүнөн эң мыкты бөтөлкөлөрдөн бир нечесин алдырттым эле...

– Кире албайм, мырза. Кызмат...

– Буфетчи аларды мага тааныштар аркылуу сатты. Ал аларды жертөлөдө өз балдарындай асыраптыр... Кирсеңиз... Атыңызга да сулу бердирет элем.

– Анан ушинтип азгырасыз да, – деди сакчы жемелегендей. – Кызмат биринчи орунда турарын билбейсизби? Ал эмне болгон бөтөлкө экен? Кара өрүк арагыбы?

– Кайдагы кара өрүк арак! – деп колумду шилтедим. – Старка, урматтуу досум, дал ошондой!

– Бир аз тамактанып да алдым эле, – сакчы өкүнүч менен жаагын тырмаганда, бети укмуштай тырышып кетти.

Токтоолук менен сөзүмдү уланттым:

– Чынбы билбейм, бирок буфетчи анын эки жүз жыл мурун жасалганына ант берди. Жыты коньяктай эле, янтарь сыяктуу сары түстө.

– Ой! Анан ушинтип кишини кыйнайсыз да! – деп кыйкырды күлкүлүү үмүтсүздүк менен. – Менин атымды ким алат?

Чынында эле менде бир нече бөтөлкө Старка бар болчу. Мактангандай эки жүз жылдык болбосо да, ишенимдин күчү аларга бир нече он жылдык кошооруна ишенгем. Кандай болгон күндө да, ал жакырланып кеткен магнаттын жертөлөсүнүн сыймыгы, үйдө жасалган чыныгы, таң калыштуу Старка болчу. (Дин кызматкерлеринин чөйрөсүнөн чыккан Евпсихий Африканович, өзү айткандай, "суук тийгенде дарылыкка" деп, дароо менден бир бөтөлкө сурады.) Андан тышкары, менде гастрономиялык мыкты закуска табылды: каймак кошуп аралаштырылган жаш түрп.

– Эмне болгон иш? – деп сурады сакчы бешинчи стакандан кийин, астындагы кычыраган эски отургучка чалкалап.

Байкуш кемпирдин абалын түшүндүрө баштадым. Анын алсыз, үмүтсүздүгүн айтып, мындай формалдуулуктун кереги жогун кыскача түшүндүрдүм. Сакчы баш ийкеп угуп, кызыл, катуу жана ширелүү түрптү аарчып, ыракаттана кытыратып чайнап жатты. Кээде ал мени кайдыгер, күлкүлүү кичинекей көк көздөрү менен тез-тез карап, бирок мен анын чоң, кызыл жүзүнөн эч нерсе окуй алган жокмун. Боор ооруганын да, каршылык көрсөткөнүн да байкабадым. Акыры унчукпай калып, жөн гана сурады:

– Ошондо, менден эмне каалайсыз?

– Кандайча эмнени? – дедим толкунданып. – Алардын абалын түшүнүп коюңузчу. Эки бечара, коргоосуз аял...

– Бири жыты аңкып ачылган гүл! – какшыктап сөзгө аралашты сакчы.

– Ал ачылган гүлбү же жокпу, мунун таптакыр мааниси жок. Бирок айтыңызчы, эмнеге аларга тийишесиз? Аларды кууп чыгууга шашып жаткан жоксузбу? Жок дегенде бир аз күтө туруңуз, мен помещик менен өзүм сүйлөшөйүн. Бир ай күтө турсаңыз, андан сизге эмне зыян?

– Эмнени айтасыз, кантип зыян көрбөйм, мырзам?! – сакчы отургучунан секирип турду. – Кудай акы, мен баарын, эң негизгиси, кызматымды тобокелге салып жатам. Бул жаңы помещик Ильяшевич мырзанын кандай адам экенин Кудай билет. Балким, ал арызчыл бирөөдүр... Кичинекей эле шылтоо тапса, дароо кагаз-калемин алып, Петербургга арыз жөнөтчү немедир? Бизде ушундайлар толтура, мырзам!

Ачууланган сакчыны тынчтандырууга аракет кылдым:

– Коюңузчу, Евпсихий Африканович. Мунун баарын ашырып жатасыз. Кантсе да, тобокелчилик бар жерде, ага жараша сый-урмат да болот.

– Пфу! – ышкырынган сакчы шымынын чөнтөгүнө колун салып. – Сый-урмат имиш! Мени кызматтык абалымды жыйырма беш сом үчүн тобокелге салат дейсизби? Жок, мырзам, мени туура эмес түшүнүп жатасыз.

– Эмнеге мынчалык жинденесиз, Евпсихий Африканович? Бул сумманын аз-көбүндө эмес, жөн гана... Жөн гана адамгерчилик деген бар го...

– А-дам-гер-чи-лик-пи? – ар бир муунду какшык менен созду ал. – Кечиресиз, мырзам, менде андай нерселер мобул жерде толуп турат!

Ал жакасынан чыгып турган буканыкындай жоон моюнун алаканы менен чаап койду.

– Бир аз ашыкча кеттиңиз окшойт, Евпсихий Африканович.

– Жок, мырзам. Ашыкча эч нерсе жок. «Бул аймактын дабасы — ушул», – деп атактуу тамсилчи Крылов мырза айткандай. Анын үстүнө, бул эки айым кимдер өзү, мырзам?! Сиз Улуу урматтуу князь Урусовдун «Полиция сержанты» аттуу эң сонун чыгармасын окудуңуз беле?

– Жок, окуган эмесмин.

– Окушуңуз керек, мырзам. Өтө маанилүү, жогорку адеп-ахлакка негизделген чыгарма. Бош убактыңызда окуп чыгууну сунуштайм.

– Макул, абдан жакшы, аны окуп чыгайын. Бирок бул китептин ал эки байкуш аялга кандай тиешеси бар, дагы эле түшүнбөй турам.

– Кандай тиешеси бар? Түптүз, мырзам, түптүз. Биринчи пункт: Полиция ар бир адам Жараткандын чиркөөсүнө ынтаалуулук менен барышын, ал жерге эч кандай мажбурлоосуз, өз эрки менен барып турушун көзөмөлдөөгө милдеттүү... Айтыңызчы, жанагы... аты ким эле... Мануйлиха беле?.. Ал өмүрүндө бир жолу чиркөөгө барыптырбы?

Сөз күтүлбөгөн жерден ушундай нукка бурулганына таң калып, унчукпадым. Ал мага жеңиштүү карап, экинчи манжасын бүктү.

– Экинчи пункт: «Төлгө ачууга, жалган төлгөлөргө жана бал ачууга бардык жерде катуу тыюу салынат...» Түшүндүңүзбү, мырзам? Анан үчүнчү пункт: «Бүбү-бакшылык, сыйкырчылык кылуу же ушул сыяктуу алдамчылыктарды колдонууга катуу тыюу салынат», мырзам. Буга эмне дейсиз? Мунун баары аныкталып, жогорку бийликке жетсечи? Ким жооп берет? Мен. Кызматтан ким айдалат? Мен. Көрдүңүзбү, иштин арты кандай коркунучтуу.

Ал кайрадан отургучуна отурду. Көз кыйыгы менен бөлмөнү айланта карап, манжалары менен үстөлдү катуу тыкылдатып жатты.

– Эгер сизден сурансамчы, Евпсихий Африканович? – кайрадан жумшак үн менен сөз баштадым. – Албетте, милдетиңиз оор жана жоопкерчиликтүү, бирок сиздин абдан боорукер, алтын жүрөктүү адам экениңизди билем. Мага ал аялдарга тийбейм деп убада берүү сиз үчүн кыйынга турбастыр?

Сакчынын көзү күтүүсүздөн менин башымдан өтүп, арткы дубалга кадалды.

– Сиздин кичинекей, сонун мылтыгыңыз бар экен, – деди ал дагы эле манжалары менен үстөлдү барабанча чертип. – Эң сонун мылтык. Акыркы жолу келип, сиз үйдө жокто көрүп, суктанбай коё албадым... Керемет курал!

Мен да башымды буруп, мылтыкка карадым.

– Ооба, бул жаман мылтык эмес, – деп мактадым. – Кантсе да бул антиквардык буюм, Гастин-Реннетт заводунан чыккан; өткөн жылы стволун борбордон атылгандай кылып кайра жасаткам. Металлын караңызчы.

– Ооба, ооба... Өзгөчө стволуна суктандым. Керемет... Чыныгы кенч десе болот.

Көздөрүбүз кагылыша кетти. Сержанттын эриндеринин бурчунда бир аз байкалган, бирок маанилүү жылмаюуну көрдүм. Ордумдан туруп, дубалдан мылтыгымды алдым да, Евпсихий Африкановичке жакындадым.

– Кавказ элдеринде коноктун мактаган буюмун белекке берген жакшы салт бар, – дедим сылык. – Биз кавказдык эмеспиз, Евпсихий Африканович, бирок муну менден эстелик катары кабыл алууңузду суранам.

Сержант калп эле уялып, тартынган болду.

– Кудай ай, кандай сонун буюм! Жок, жок, бул өтө эле чоң белек!

Бирок аны көпкө көндүрүүгө туура келген жок. Сержант мылтыкты дароо алып, тизелеринин ортосуна этияттык менен кыстырды да, таза жоолук менен чаңын сүртө баштады. Мылтык жок дегенде ушул иштин көзүн билген адистин колуна өткөнүн көрүп, ичимден бир аз тынчтандым. Дээрлик дароо Евпсихий Африканович ордунан туруп, кетүүгө шашылды.

– Жумуш күтпөйт, сиз менен абдан көпкө алаксып калдым, – деди көлөчүнүн такасын зорго кийип жатып. – Биздин тарапка жолуңуз түшсө, мага сөзсүз кире кетиңиз.

– Ал эми Мануйлиханын маселеси кандай болот, мырзам? – ага сылыктык менен эскерттим.

– Көрөбүз, көрөбүз... – Евпсихий Африканович бүдөмүк күңкүлдөдү. – Баса, сизден бир нерсе сурайын дедим эле... Түрпүңүз абдан сонун экен...

– Мен аны өзүм өстүргөм.

– Керемет түрп! Аялым ушундай жашылчаларды абдан жакшы көрөт. Ошондуктан, эгер мүмкүн болсо, бир эле боо...

– Албетте, Евпсихий Африканович. Муну өз милдетим деп эсептейм... Бүгүн чабарман менен бир себет жөнөтөм. Анан бир аз каймак да кошуп коёюн... Менде сейрек кездешүүчү, жакшы каймак бар.

– Макул, каймак болсо да жакшы... – сакчы сылыктык менен макул болду. – Ал аялдарга азырынча тийбей турганымды айтып коюңуз.

– Аларга билдирип коюңуз, – деп күтүлбөгөн жерден үнүн көтөрдү, – алар жөн гана рахмат айтуу менен кутулбайт. Сизге чың ден соолук каалайм. Белек жана сый-урматыңыз үчүн дагы бир жолу рахмат.

Ал аскерлерче согончогун тыкылдатып, курсагы ток, маанилүү адамдын оор басышы менен арабаны көздөй басты. Ал жерде жүз башы, айыл аксакалы, Ярмола баш кийимдерин колдоруна алып, баш ийип күтүп турушкан эле.

IX

Евпсихий Африканович убадасына туруп, токой тургундарын белгисиз мөөнөткө чейин жайына койду. Бирок Олеся менен болгон мамилем кескин жана кызыктай өзгөрдү. Анын мага болгон мамилесинде мурдагы ишенимдүү, назик жана таза мээримдүүлүктүн, сулуу кыздын эркелиги менен ойноок, балалык тентектигин аралаштырган жандуулуктун эч кандай изи калган жок. Ортобузда каршы турууга мүмкүн болбогон, ыңгайсыз бир жатыркоо пайда болду... Кандайдыр бир тартынчаактык менен Олеся мурда биздин маектерибизге чексиз кызыгуу тартуулаган жандуу темалардан атайлап кача баштады.

Менин көзүмчө ал өз тиричилигин ылдам, так жана берилип жасагансыйт, бирок мен көп учурда анын жумуш ортосунда колдору күтүүсүздөн тизесине түшүп, көздөрү бир чекитке тигилип, катып калганын байкачумун. Эгер ушундай учурда Олесяны атынан чакырып же ага суроо берсем, ал селт эте түшүп, жүзүн мага бурганда, чочуп кеткенин жана сөздөрүмдүн маанисин дароо түшүнө албай жатканын көрчүмүн.

Кээде ага жанымда болуу оор жана уят сыяктуу сезилчү, бирок бул жоромол бир нече күн мурун эле менин ар бир сөзүм, ар бир кыймылым анда ойготкон зор кызыгууну эстегенде, логикага сыйбачу. Менимче, Олеся менин сакчы менен болгон иштеги жардамымды кечиргиси келген жок, бул анын көз карандысыз мүнөзүн ушунчалык капалантты го деген ойдон башка себеп таба албадым. Бирок бул жоромол да мени канааттандырган жок: чынында токойдо, жапайы жаратылышта чоңойгон жөнөкөй кызда мындай ашыкча намыскөйлүк, текебердик кайдан пайда болсун?

Мунун баары ачык айкындоону талап кылды, бирок Олеся сыр чечишип сүйлөшүү үчүн ар кандай ыңгайлуу мүмкүнчүлүктөн өжөрлүк менен качып жатты. Кечки сейилдөөлөрүбүз такыр токтоду. Кетер алдында күн сайын Олесяга жалынып-жалбарып, абалымды түшүнчү деген көз караш менен карачумун, ал мунун маанисин түшүнбөгөндөй түр көрсөтөр эле.

Кээде өзүмдүн алсыздыгыма, мени күн сайын Олесяга тарткан бул көнүмүш адатыма ачуум келчү. Жүрөгүмдү бул сүйкүмдүү, түшүнүксүз кызга кандай назик, күчтүү, көрүнбөгөн жиптер байлап турганын ал кезде өзүм да билген эмесмин. Мен али сүйүү жөнүндө ачык ойлоно элек болчумун, бирок сүйүүнүн алдындагы тынчсызданган, бүдөмүк, кайгылуу сезимдерге толгон мезгилди баштан кечирдим. Кайда болсом да, кандай көңүл ачсам да, бардык ойлорум Олесянын элеси менен эле. Бүт жан дүйнөм ага тартылчу, анын кээде эң маанисиз сөздөрү, жаңсоолору, жылмаюулары жөнүндөгү ар бир эскерүү жүрөгүмдү таттуу бир сыздатуу менен оорутчу. Бирок кеч киргенде, мен анын жанында, жапыз, кыйшайган отургучта өзүмдү барган сайын уялчак, ыңгайсыз, чечкинсиз сезип, унчукпай көпкө отурар элем.

Бир жолу Олесяныкында бир күнүм ушинтип өттү. Эртең мененден баштап эле өзүмдү начар сезип, бирок оорумдун себебин так түшүнө алган эмесмин. Күүгүм кире баштаганда абалым такыр начарлады. Башым оорлошуп, кулагым чуулдап, төбөмдөн кимдир бирөө жумшак, бирок кубаттуу кол менен баскандай тынымсыз сыздатып оорутту. Ооз кургап, шалдырап, алсыздык бүт денемди ээлеп, ар бир мүнөт сайын керилип-чоюлгум келди. Көздөрүм ушунчалык ооруп, тим эле бир жаркыраган чекитти көз албай кечке тиктегендей сезилди. Ошол күнү кечинде үйгө кайтып келатып, орто жолго жеткенде күтүүсүздөн катуу чыйрыгып, калтырап чыктым. Жолду дээрлик көрбөй, кайда баратканымды сезбей, мас адамдай чайпалып бараттым, жаактарым бири-бирине тийбей шакылдайт…

Мени үйгө ким алып келгенин да билбейм... Туура алты күн бою тынымсыз, коркунучтуу Полесье безгегинен кыйналдым. Күндүз оорум басылып, жакшы болуп калгансыйм. Оорудан алсырап, чарчаганыма, тизелеримдин калтыраганына карабай, бөлмөдө араң кыймылдап, ары-бери басымыш болом; катуурак кыймылдасам эле кан башыма тээп, көз тумандап, бөлмөдөгү буюмдарды көрбөйм. Кечинде, адатта саат жетилер чамасында, оорунун чабуулу мага катуу бороондой тийип, төшөктө коркунучтуу, бүтпөс кылымга созулган түндөрдү өткөрөр элем. Бирде үшүгөндөн тишим тишиме тийбей, бирде табым адам чыдагыстай көтөрүлүп, ысып-күйүп жаттым. Көзүм илине баштаганда эле кызыктай, чалды-куйду түрдүү түштөр ысып кеткен мээмди эзе баштачу. Түштөрүмдүн баары майда, микроскопиялык быкы-чыкы нерселерге толуп, бири-бирине башаламан уланып, таң аткыча эзилер элем.

Кээде мага түстүү, кызыктай формадагы кутучаларды иреттеп, чоңдорунун ичинен кичинекейлерин, кичинекейлерин ичинен андан да кичинелерин салыштырып жаткандай сезилчү. Бирок көптөн бери жийиркеничтүү эсептеген бул чексиз, маанисиз ишти токтото албай уланта берчүмүн. Андан соң узун, жаркыраган тасмалар көз алдымдан баш айланткан ылдамдык менен чууруп, алардын үстүндө оймо-чиймелердин ордуна таң калыштуу дааналык менен адам жүздөрүнүн бүтүндөй тизмегин көрөм. Кээде сулуу, боорукер жылмайган, кээде коркунучтуу жүзүн көрсөтүп, тилин чыгарып, тиштерин көрсөтө көздөрүн алайткан адамдар чууруйт.

Анан Ярмола менен башаламан, адаттан тыш татаал, учкай талаш-тартышка түшчүмүн. Талаш-тартыштарыбыз барган сайын тымызын жана терең боло баштайт; жеке сөздөр, атүгүл сөздөрдүн тамгалары күтүүсүздөн сырдуу, өлчөөсүз мааниге ээ болуп, ошол эле учурда башымда биринин артынан бири келген жагымсыз, байланышсыз ойлор мээмди чарчатып, бул жийиркеничтүү талашты үзгүлтүккө учуратууга жол бербеген белгисиз, табигый эмес күчтүн алдындагы коркунуч мени басып турчу.

Бул адамдар менен жаныбарлардын сөлөкөттөрү, пейзаждар, эң таң калыштуу формадагы ар кандай түстөгү буюмдар, маанисин бардык сезимдерим кабыл алган сөздөрдүн жана сөз айкаштарынын кайнаган куюну эле. Таң калыштуусу, ошол эле учурда шыпта күйгөн жашыл түстөгү чырактан түшкөн жаркыраган, бир калыптагы тегеректи көрчүмүн. Ошол учурда кандайдыр бир себептерден улам бул тынч, четтери бүдөмүк тегеректин ичинде түшүмдөгү шашылыш башаламандыктан да коркунучтуу жана эзүүчү, унчукпаган, бир өңчөй, сырдуу, сүрүү жашоо жашырылып жатканын билчүмүн.

Бир кезде ойгончумун, же тагырагы, уйку-соо ортосунда күтүлбөгөн жерден өзүмдү ойгоо жаткандай сезчүмүн. Аң-сезимим дээрлик кайтып келчү. Төшөктө ооруп, жөн гана жөөлүп жатканымды түшүнчүмүн, бирок караңгы шыптагы жаркыраган тегерек мени дагы эле белгисиз сүрү менен коркутчу. Алсыз колум менен саатты алып карачумун да, кайгылуу таң калуу менен, коркунучтуу түштөрүмдүн чексиз жүрүшү болгону эки-үч мүнөттөн ашпаганын түшүнчүмүн. «Оо, Кудай! Таң качан атат!» – үмүтсүз ойлордон кутула албай, башымды ысык жаздыкка матырып, өзүмдүн оор, энтиккен демим эриндеримди күйгүзүп жатканын сезчүмүн... Бирок кайра жеңил уйку басып, мээм түркүн түстүү коркунучтуу түштүн оюн аянтчасына айланып, эки мүнөттөн кийин кайра өлүм азабына кабылып ойгончумун...

Алты күндөн кийин күчтүү организмим хинин менен багульниктин демдемесинин жардамы менен ооруну жеңди. Алым кетип, араң кыймылдаган абалда төшөктөн турдум. Бирок тездик менен калыбыма келе баштадым. Алты күндүк безгектен чарчаган башымда эми ар кандай ойлордун жоктугу жагымдуу сезим жаратты. Табитим эки эсе көбөйүп, денем саат сайын күчтөнүп, ден соолукту жана жашоо кубанычын ар бир клеткам менен сезип жаттым. Ошол эле учурда токойго, жалгыз, кыйшайган кепеге баргым келди. Нервдерим али калыбына келе элек, Олесянын жүзүн жана үнүн эстеген сайын ушунчалык назик сезимдерге батып, ыйлагым келчү.

X

Дагы беш күн өттү. Кадимкидей күчүмө кирип, «тоок буттуу» кепеге эч чарчабай жеттим. Босогого жете электе эле жүрөгүм дүкүлдөп чыкты. Олесяны дээрлик эки жумадан бери көрө элек болчумун. Эми анын мага канчалык жакын жана кымбат болуп калганын өзгөчө даана түшүндүм. Эшиктин туткасын кармап, бир нече секунд тартынып, демимди араң бастым. Эшикти түртүп ачардан мурун бир азга көзүмдү жумдум.

Үйгө киргенден кийинки сезимдерди түшүндүрүү мен үчүн кыйын. Эне менен баланын, күйөө менен аялдын же эки сүйүшкөн адамдын жолугушуусунун алгачкы мүнөттөрүндө айтылган сөздөрдү эстеп калуу мүмкүнбү? Эгер кагазга так жазылса, эң жөнөкөй, эң кеңири таралган, кадимки эле айтыла жүрчү, ал тургай күлкүлүү сөздөр жазылмак. Бирок бул жерде ар бир сөз өзгөчө жана чексиз таттуу, анткени ал дүйнөдөгү эң баалуу үн менен айтылат.

Эсимде, муну абдан даана эстейм: Олеся мага тез бурулуп караганда анын сүйкүмдүү жүзүндө бир заматта биринин артынан бири таң калуу, коркуу, тынчсыздануу жана сүйүүнүн назик, жаркыраган жылмаюусу пайда болду. Кемпир бир нерсени күңкүлдөп жанымда жүрдү окшойт, бирок анын сөзүн уккан жокмун. Олесянын үнү мага таттуу музыкадай угулду:

– Сизге эмне болду? Ооруп калдыңызбы? Оо, кандай арыктап кеткенсиз, байкушум!

Көпкө чейин жооп бере алган жокмун. Биз бири-бирибизди үнсүз тиктеп, кол кармашып, бири-бирибиздин көзүбүзгө түз, терең, сүйүнүч менен караштык. Ошол бир нече үнсүз секунддарды өмүрүмдөгү эң бактылуу учур деп эсептейм. Эч качан, эч качан, мурда да, андан кийин да мындай таза, толук, баарын камтыган кубанычты башыман өткөргөн эмесмин. Ал эми Олесянын чоң, кара көздөрүнөн канчалаган нерселерди окудум: жолугушуунун толкундануусу, көпкө жок болгонум үчүн жемелөө, кумарлуу сүйүүнүн белгиси... Олеся мага ошол көз карашы менен кубанычтуу, эч бир шартсыз жана тартынбай, бүтүндөй жан дүйнөсүн берип жатканын сездим.

Бул керемет учурду биринчи болуп бузуп, көз карашын Мануйлиха тарапка акырын жылдырды. Биз жанаша отурдук. Ошондо Олеся менден оорумдун жүрүшү, ичкен дары-дармектерим жана дарыгердин пикирлери (ал мени эки жолу көргөн) жөнүндө майда-чүйдөсүнө чейин чын жүрөктөн кам көрүү менен сурады. Дарыгер жөнүндө бир нече жолу айтып берүүгө мажбурлады, кээде анын эриндеринен шылдыңдуу жылмаюуну байкадым.

– Оо, эмнеге ооруганыңызды билген жокмун! – чыдамсыздык менен кыйкырды ал. – Сизди бир күндө бутуңузга тургузмакмын. Алар эч нерсе түшүнбөйт, ошолорго кантип ишендиңиз? Эмнеге мени чакырткан жоксуз?

– Мен буйдала түштүм... Билесиңби, Олеся... бул күтүүсүздөн болду... андан тышкары, сенин тынчыңды алуудан корктум. Акыркы убакта мага кызыктай мамиле кылдың, мага ачуулангандай же менден тажагандай... Укчу, Олеся, – деп кошумчаладым үнүм басаң, – сүйлөшөр көп нерсе бар... абдан маанилүү... түшүндүңбү?

Ал макул болуп, кабагын акырын түшүрдү, анан чоң энесин чочулагандай карап, тез шыбырады:

– Ооба... мен да каалагам... кийин... күтө туруңуз...

Күн батар замат Олеся мени үйгө бар деп шаштырды.

– Даярданыңыз, тез даярданыңыз, – деди отургучтан колумдан тартып тургузуп. – Эгер кечки нымдуу абага калсаңыз, оору кайра кайтат.

– А сен кайда баратасың, Олеся? – деди Мануйлиха күтүүсүз, небересиний шашылыш түрдө башына чоң боз жүн жоолук салынганын көрүп.

– Мен барып келем... Бир аз узатып коёюн, – деди Олеся.

Ал муну кайдыгерлик менен, чоң энесине эмес, терезени карап айтты, бирок анын үнүнөн толкундануунун дээрлик байкалбаганын сездим.

– Акыры бармай болдуңбу? – кемпир сөзүн баса белгиледи.

– Ооба, барам! – ал орой жооп берди. – Кайра-кайра эле айта бересизби... Бул менин ишим, өзүм жооп берем.

– Эх, сен-ай!... – деди кемпир өкүнүч жана жемелөө менен.

Ал дагы бир нерсе айткысы келди, бирок колун шилтеп, калтыраган басыгы менен бурчка барды да, онтолоп, себетин аңтара баштады.

Мен жаңы эле күбө болгон бул кыска, нааразы маек алардын ортосундагы узакка созулган пикир келишпестиктер менен чыр-чатактардын кезектеги уландысы экенин түшүндүм. Олеся менен бирге үй жанындагы карагайлуу токойго кирип баратып, мен андан:

– Чоң энең мени менен сейилдөөгө чыгышыңды каалабайбы? – дедим.

Олеся өкүнгөндөй ийнин куушурду.

– Суранам, буга көңүл бурбаңыз. Ооба, ал каалабайт... Эмне болуптур?! Өзүм каалаган нерсени кыла албаймбы?

Күтүүсүздөн ичимде Олесяны мурунку салкын мамилеси үчүн бир аз жемелегим келди.

– Демек, мен ооруганга чейин деле сен мени узатып чыксаң болмок экен да, бирок мени менен жалгыз калгың келген эмес, туурабы... Оо, Олеся, мени кандай азапка салганыңды билсең кана... Ар бир кечте сени ушунчалык зарыгып күттүм... А сен караманча көңүл бурбай, көңүлсүз, кайдыгер элең... Оо, мени кандай кыйнадың, Олеся!..

– Коюңузчу, мырзам... аны унутуңуз, – деди Олеся жумшак үнү менен.

– Жок, муну сени күнөөлөш үчүн айткан жокмун, бул жөн гана ичимдеги өкүнүч... Эми мунун себебин түшүндүм... Бирок башында — чынында, муну ойлогондун өзү күлкүлүү — сени жанагы сакчынын айынан мага капа болуп калды го дегем. Бул ой мени абдан кыйнаган. Сен мени ушунчалык жат, бейтааныш көрүп, чын жүрөктөн кылган жардамымды кабыл алгысы келбей жатабы дегем... Бул ушунчалык оор тийген... Мунун баары чоң энеңдин каршылыгынан экенин билген эмесмин...

Олесянын жүзү күтүүсүздөн албырып кызарып кетти.

– Чоң энем эмес!.. Муну өзүм каалаган эмесмин! – деди ал кызуулана.

Анын бир аз башын ийген таза, назик жүзүн көрүш үчүн капталына өттүм. Азыр гана Олесянын ушул убакыт ичинде бир топ арыктап, көздөрүнүн айланасына көгүш көлөкө түшүп калганын байкадым. Менин караганымды сезип, Олеся мага көз кыйыгын таштады, бирок дароо тике карайбай көзүн төмөн түшүрүп, уялыңкы жылмайды.

– Эмнеге каалаган жоксуң, Олеся? Эмнеге? – дедим толкунданганымдан үнүм титиреп. Олесянын колунан кармап, аны токтоого мажбурладым.

Ошол учурда биз узун, кууш жана жебедей түз токой сокмогунун ортосунда элек. Бийик, ичке карагайлар бизди эки жагыбыздан курчап, жыпар жыттуу, бири-бирине чырмалышкан бутактары менен алп, узун коридорду түзүп тургандай эле. Жылаңач, кабыгы сыйрылган сөңгөктөр батып бараткан күндүн кызыл нуру менен боёло баштаган.

– Эмнеге? Эмнеге, Олеся? – деп шыбырадым, алаканын алаканыма бекем кысып.

– Мен... коркком, – деди Олеся, үнү араң угулуп. – Тагдырымдан качып кутула алам го деп ойлогом... Эми... эми болсо...

Ал аба жетпей жаткандай тез-тез дем алып, күтүүсүздөн колдору моюнума тез жана бекем оролду. Эриндерим Олесянын энтиккен, титиреген шыбыроосунан күйүп бараткансыды:

– Эми мага баары бир, мага баары бир! Анткени сизди сүйөм, кымбаттуум, бактым, сүйүктүүм!

Ал мага барган сайын бекем жабышып, анын кубаттуу, чымыр, ысык денеси кучагымда титиреп, жүрөгү көкүрөгүмдө дүкүлдөп согуп жатканын сездим. Анын кумарлуу өбүүсү оорудан али толук оңоло элек башыма шараптай таасир этип, өзүмдү жоготуп бараттым.

– Олеся, Кудай үчүн, кереги жок... мени коё бер, – дедим колдорун бошотууга аракет кылып. – Эми мен да корко баштадым... өзүмдөн корком... Мени коё бер, Олеся.

Ал жүзүн өйдө көтөрүп, муңайым жылмайды.

– Коркпоңуз, жаным, – деди ал сөз менен айтып жеткис назик мээрим, таасирдүү кайраттуулук менен. – Сизди эч качан күнөөлөбөйм, эч кимден кызганбайм... Мага айтыңызчы: мени сүйөсүзбү?

– Сүйөм, Олеся. Сени көптөн бери сүйөм, абдан күчтүү сүйөм. Бирок... мени мындан ары өппө... Мен алсырап баратам, башым айланып, өзүмдү кармай албай калчудаймын...

Анын ширин эриндери кайрадан эриндериме узакка кадалды. Айланадагы эч нерсени укпай калдым, анын жан дүйнөсүндө болуп жаткан уйгу-туйгу бороонду гана жүрөгүм сезип жатты:

– Андан коркпоңуз, башка эч нерсе жөнүндө ойлонбоңуз... Бүгүн биздин күнүбүз, аны эч ким бизден тартып ала албайт...

Түн сыйкырдуу, ажайып кооз жомокко айланды. Айдын чыгышы менен анын нурлары токойду сырдуу, жомоктук сулуулукка бөлөдү; караңгылыктын ичине тарам-тарам, көгүлтүр-күмүш тактар түштү. Жылмакай, жумшак килемдей төшөлгөн мөлтүрөгөн эңилчек үстүнө бутактардан түшкөн жарыктын торчолору чагылышты. Жылаңач кайыңдардын ичке бутактары аппак болуп, алардын сейрек калган жалбырактары тунук, күмүш желекчелердей сезилет. Айрым жерлерде жашыл карагайдын коюу бутактарынан айдын жарыгы такыр өтчү эмес. Ал жерлерге капкара, бычак менен кессе болчудай коюу караңгылык түшүп турган. Ал эми дал ортосунда гана кайдан-жайдандыр жылмышып түшкөн жарык нур күтүүсүздөн узун дарактардын арасын жарык кылып, жерге кууш, түз сокмок салчу — бул көрүнүш кудум Оберон менен Титаниянын (перилердин падышасы менен ханышасынын) салтанаттуу жүрүшү үчүн перилер тарабынан кооздолгон аллеядай жаркырап, көрктүү жана сүйкүмдүү эле. Биз кучакташып, бул жаркыраган тирүү уламыштын арасында бир да сөз айтпастан, бактыбызга жана токойдун сырдуу жымжырттыгына суктанып басып бараттык.

– Жаным, үйгө тез барышыңыз керектигин таптакыр унутуп калыптырмын, – деди Олеся күтүүсүздөн. – Кандай жаман иш! Сиз жаңы эле айыгып келатасыз, а мен сизди дагы эле токойдо кармап турам.

Мен аны кучактап, коюу кара чачынан сыладым. Кулагына эңкейип, араң угулган үн менен сурадым:

– Өкүнбөйсүңбү, Олеся? Өкүнбөйсүңбү?

Ал башын жай чайкады.

– Жок, жок... Мындан ары эмне болсо да өкүнбөйм. Өзүмдү абдан бактылуу сезип жатам...

– Бир нерсе болушу мүмкүнбү?

Анын көзүндө мага тааныш мистикалык коркунучтун кооптонуусу пайда болду.

– Ооба, албетте… Эсиңиздеби, мен сизге Төлгө картасындагы Ача ханышасы жөнүндө айткам? Кантсе да мен ошол Ача ханышасымын, карталар алдын ала айткандай, мага бактысыздык келет… Билесизби, мен чынында сизден бул жерге таптакыр келбешиңизди сурангым келген. Бирок кийин сиз ооруп калдыңыз, мен сизди дээрлик эки жумадай көргөн жокмун… Анан сизди ушунчалык сагынып, куса болуп, дагы бир мүнөт болсо да сиз менен болуу үчүн дүйнөдөгү бардык нерсени бергим келди… Ошондо чечим кабыл алдым. Мейли дедим, кубанычымды эч кимден жашырбайм…

– Туура айтасың, Олеся. Мен дагы ушундай абалда болдум, – дедим чекесинен өөп. – Сени менен ажырашканга чейин сени ушунчалык сүйөрүмдү анык билген эмесмин. Ажырашуу — бул сүйүү үчүн шамал сыяктуу деп бекеринен айтышпаса керек: ал кичинекей сүйүүнү өчүрөт, ал эми улуу сүйүүнү андан да көбүрөк жалындатат.

– Эмне дедиңиз? Кайталап бериңизчи, суранам, – деди Олеся кызыгып.

Бул сөздү кимден укканымды унутуп калыптырмын. Олеся унчукпай укту, анын эриндеринин кыймылынан менин сөздөрүмдү ичинен кайталап жатканын көрдүм. Анын кубарып, өйдө караган жүзүнө, ай нуру чагылышып жаркыраган чоң кара көздөрүнө үңүлө карап, андан жакындап келаткан кырсыктын бүдөмүк караанын сезгендей, жан дүйнөм күтүүсүздөн дүрбөлөңгө түштү.

XI

Биздин тунук сүйүүбүздүн сыйкырдуу жомогу дээрлик бир айга созулду. Бүгүнгө чейин Олесянын сулуу элеси жүрөгүмдө жашап келет. Ошол батып бараткан күн нуруна чайынган кызгылтым кечтер, лилия гүлдөрү, бал жыттанган, канаттуулардын сайрашына толгон шүүдүрүмдүү таңдар, ал ысык, маал-маалы менен жан дүйнөңдү магдыраткан июнь күндөрү жүрөгүмдө өчпөс күч менен сакталуу. Бул мезгил ичинде менде бир да жолу зеригүү, чарчоо же бир орунда тура албаган бейкам жашоого болгон түбөлүк кумарлануу ойгонгон жок. Мен байыркы кудайлардай же жаш, күчтүү жаныбар сыяктуу жарыктан, жылуулуктан, жашоонун ар бир көз ирмеминен жана тынч, таза, сезимтал сүйүүдөн ырахат алдым.

Оорумдан айыгып келгенден кийин, Мануйлиха байбиче аябай ачууланып, мени ачык эле жактырбай тосуп алды. Мен кепеде отурганда, казан-аягын жинденип калдырата бергендиктен, Олеся экөөбүз ар бир кечти токойдо жолугууну артык көрдүк. Ал эми карагай токоюнун кооз жашыл сулуулугу, баалуу чөйрө сыяктуу, биздин тынч сүйүүбүзгө көрк кошту.

Мен күн сайын Олесянын – токойдо чоңойгон, жада калса окуганды да билбеген бул кыздын көп учурларда сезимтал кылдаттыгын, өзгөчө, тубаса аяр сылыктыгын таң калуу менен байкадым. Сүйүү, өзүнүн түз, кээде катаал көрүнүшүндө, сөзсүз сезимтал, көркөм мүнөзгө ээ адамдарга азап жана башаламандык алып келет. Бирок Олесяда мындай учурлардан ушунчалык аруу, назик тазалыгы менен кача билгендиктен, бир да салыштыруу, бир да орой учур биздин мамилебизге шек келтирип, көңүлүбүздү ооруткан эмес.

Ал арада менин кетер убактым жакын эле. Чынында Переброддогу бардык расмий милдеттерим бүткөн, бирок шаарга кайтууну атайылап кечеңдеттим.

Бул тууралуу Олесяга бир да сөз айта элек болчумун, ал менин бул кабарымды кантип кабыл аларын элестетүүдөн да коркчумун. Жалпысынан алганда, кыйын абалда элем. Көнүмүш адат ичиме өтө терең тамырлап кеткен. Олесяны күн сайын көрүү, анын таттуу үнүн, шаңдуу күлкүсүн угуу, анын назик сүйкүмдүүлүгүн сезүү – мен үчүн зарылчылыктан да ашып түшкөн. Аба ырайы бузулуп, биз бири-бирибизди көрүшпөй калган сейрек күндөрдө, өзүмдү адашып калгандай сезчүмүн, жашоомдогу эң маанилүү нерседен куржалак калгандай элем. Ар бир иш-аракет зериктирүүчү, ашыкча сезилчү жана бүт жан дүйнөм токойду, жылуулукту, жарыкты, Олесянын таттуу, тааныш жүзүн эңсечү.

Олесяга үйлөнүү идеясы оюма барган сайын тереңдей берди. Башында ал мага экөөбүздүн мамилебиздин мүмкүн болгон эң жаман натыйжасы катары көрүнчү. Бир гана жагдай мени коркутуп, токтотчу: Олесянын модалуу көйнөк кийип, конок бөлмөсүндө кесиптештеримдин аялдары менен баарлашып, байыркы токойдун бул сыйкырдуу чөйрөсүнөн, уламыштарга жана сырдуу күчтөргө толгон чөйрөсүнөн ажырап, кандай адам болорун элестете да алчу эмесмин.

Бирок кетер убактым жакындаган сайын, жалгыздыктын коркунучу күчөп, сарсанаага баттым. Күн өткөн сайын оюмда үйлөнүү чечими бекемделип, акыры муну коомго тайманбас чакырык катары көрбөй калдым. «Жакшы жана билимдүү адамдар деле тигүүчүлөргө жана кызматчыларга үйлөнүп жатышпайбы, — деп өзүмдү сооротом, — алар деле бактылуу жашап жүрүшөт, аларды ушул чечимге түрткөн тагдырларына өмүр бою ыраазы. Мен эмне, башкалардан бактысыз боломунбу?

Июндун ортосундагы бир кечте, адаттагыдай эле гүлдөп турган долоно бадалдарынын ортосундагы кууш токой жолунун бурулушунда Олесяны күтүп жаткам. Анын кадамдарынын жеңил, тез дабышын алыстан тааныдым.

– Саламатсызбы, жаным, — деди Олеся мени кучактап, оор дем алып. – Мени ушунча убакыттан бери күттүңүзбү? Мен араң качып кутулдум…чоң энем менен талашып жаттым.

– Ал дагы эле тынчый элекпи?

– Жок! Ал: “Сен анын айынан азапка түшөсүң… Ал ойноп-ойноп, кызыгы тараганда сени таштап кетет. Ал сени такыр сүйбөйт…” – дейт.

– Ал мен жөнүндө ошентип айтабы?

– Сиз жөнүндө, жаным… Баары бир анын бир да сөзүнө ишенбейм.

– Ал баарын билеби?

– Мен так айта албайм… Менимче, билет. Бирок аны менен бул тууралуу эч качан сүйлөшпөйм, — ал өзү божомолдойт. Мейли, бул тууралуу ойлонуунун эмне кереги бар… Жүр, кеттик.

Ал долононун ак гүлүнөн үзүп, чачына тагып алды. Биз кечки күндүн астында бир аз кызгылт түскө боёлгон жол менен жай жөнөдүк. Кечээ кечинде, кандай болгон күндө да, ушул жолугушууда Олесяга үйлөнүү тууралуу оюмду айтайын деп чечкем. Бирок сөздү кандай баштаарымды билбедим. Ойлодум: «Эгер Олесяга кетеримди, үйлөнүү жөнүндө сунушумду айтсам, ал мага ишенеби? Сунушумду жөн гана ага келтирилген жарааттын оорусун жумшартыш үчүн тапкан шылтоосу деп ойлойбу?»

«Сөңгөгү сыйрылган клен дарагына жеткенде, мен дароо баштайм», — деп ойлодум ичимден. Клен дарагына жеткенибизде, толкунданганымдан өңүм кубарып, сөзүмдү башташ үчүн камындым, бирок күтүлбөгөн жерден апкаарып, жүрөгүм кабынан чыгып кетчүдөй дүкүлдөп, оозумдан терең үшкүрүк чыкканын өзүм да байкабай калдым. «Жыйырма жети – менин бактылуу саным, — деп ойлодум бир нече мүнөттөн кийин, – жыйырма жетиге чейин санайм, анан!..» Анан ичимден санай баштадым, бирок жыйырма жетиге жеткенде, чечкиндүүлүгүм али бышып жетиле электигин сездим. «Жок, — дедим өзүмө, — алтымышка чейин санай бергеним оң, бул так бир толук мүнөт болот, анан сөзсүз, сөзсүз…»

— Бүгүн сизге эмне болгон? — деди күтүлбөгөн жерден Олеся. — Жагымсыз бир нерсе жөнүндө ойлонуп жатасыз. Сизге эмне болду?

Мен өзүмө да жийиркеничтүү, жасалма, кандайдыр болбогон эң майда-чүйдө нерсени талкуулап жаткандай көңүл коштук менен сүйлөй баштадым.

— Чын эле, кичинекей бир маселе бар… Сен туура байкадың, Олеся… Менин бул жердеги кызматым бүттү, жетекчилерим мени шаарга кайра чакырып жатышат.

Көз кырым менен Олесяны карап, анын өңү кубарып, эриндери титирей баштаганын көрдүм. Бирок ал жооп берген жок. Бир нече мүнөт жанында унчукпай бараттым. Чөптүн арасында чегирткелер чырылдап, алыстан тоңкулдактын бир өңчөй, чыңалган тарсылдагы угулду.

— Олеся, — деп кайра баштадым, — бул жерде калуу мага ыңгайсыз, жашай турган жерим да жок, андан тышкары, өз кызматымды да таштай албасымды түшүнөсүң…

— Жок… бул жерде талкуулачу эч нерсе жок, — деди Олеся. Токтоо көрүнгөнү менен, бирок ушунчалык күңүрт, жансыз үн менен. Мен өзүмдү ыңгайсыз сездим. — Эгер жумушуңуз ушундай болсо, анда, албетте… кетишиңиз керек…

Ал дарактын жанына токтоп, сөңгөгүнө жөлөндү. Өңү кубарып, колдору денеси ылдый салаңдап, эриндеринде аянычтуу, азаптуу жылмаюу турду. Анын кубарып кеткенин көрүп коркуп кеттим. Ага жакындап, колдорун бекем кыстым:

— Олеся… сага эмне болду? Олеся… жаным!..

— Эч нерсе эмес… кечир мени… баары өтүп кетет. Болгону… башым айланып…

Ал колумду кармаган боюнча өзүн кыйнап, алдыга басып жөнөдү.

— Олеся, сен азыр мен тууралуу жаман ойдосуң, — дедим аны жемелеп. — Бул уят! Чын эле мен сени таштап кетет деп ойлодуңбу? Жок, жаным. Бул сөздү бүгүн чоң энеңе барып, колуңду сураганы барарымды айткым келип баштадым.

Мен үчүн таптакыр күтүлбөгөнү, Олеся сөздөрүмө анчалык таң калган жок.

— Сиздин аялыңыз болоюнбу? — Ал башын жай жана кайгылуу чайкады. — Жок, Ваня, жаным, бул мүмкүн эмес!

— Эмнеге болбойт, Олеся? Эмнеге?

— Жок, жок… Бул тууралуу ойлонуунун өзү да күлкүлүү экенин өзүңүз түшүнөсүз. Мен сизге кантип аял болом? Сен мырзасыз, сиз акылдуусуз, билимдүүсүз, а менчи? Мен окуй да албайм, кайда барарымды да билбейм… Сиз менин айымдан шылдыңга каласыз…

— Бул айтканыңдын баары акылга сыйбайт, Олеся! — дедим ачууланып. — Алты айдан кийин өзүңдү тааныбай каласың. Канчалык тубаса акылың, байкоочулугуң бар экенин өзүң билбейсиң. Чогуу канчалаган жакшы китептерди окуйбуз, канчалаган боорукер, акылдуу адамдар менен таанышабыз, дүйнөнү чогуу көрөбүз, Олеся… Карылыкка чейин, өлгөнгө чейин, азыркыдай кол кармашып жүрөбүз. Мен сенден уялбайм, тескерисинче, сыймыктанам, сага ыраазычылык билдирем!

Олеся менин чын дилден айткандарыма ыраазылык менен кол кысып жооп берди, бирок өз оюнда бекем турду.

– Ошол эле дейсиңби?.. Балким, сиз али билбейсиз?.. Мен сизге эч качан айткан эмесмин… Кантсе да, менин атам жок… Мен никесиз туулгам…

– Токтот, Олеся… Мени бул нерсе токтото албайт. Эгер өзүң мага атаң менен апаңдан, бүткүл дүйнөдөн кымбат болсоң, үй-бүлөңдүн кимге кереги бар? Жок, мунун баары майда-чүйдө, мунун баары куру шылтоолор!

Олеся акырын башын ийип, эркелей ийнин менин ийниме жөлөдү.

– Жаным… Бул сөздү айтпай эле койсоңуз жакшы болмок… Сиз жашсыз, эркинсиз… Чын эле колу-бутуңузду өмүр бою байлоого батынмак белем?.. Балким, кийин башка бирөөгө ашык болуп калсаңызчы? Ошондо мени жек көрөсүз, сизге үйлөнүүгө макул болгон күн менен саатты каргайсыз. Ачууланба, жаным! – жалынып жиберди ал, менин жүзүмдөн бул сөздөрдүн мага жакпаганын көрүп. – Сизди таарынткым жок. Бактыңызды гана ойлойм. Кантсе да, сиз чоң энемди унутуп койдуңуз. Өзүңүз ойлоңузчу, аны жалгыз калтырганым туурабы?

– Эмнеси бар… чоң энеге да орун табабыз. (Ачыгын айтканда, чоң эне жөнүндөгү ой мени абдан капа кылды.) – Эгер ал биз менен жашагысы келбесе, ар бир шаарда ушундай үйлөр бар… алар кайрымдуулук үйлөрү аталат… ал жерде мындай кемпирлерге тынчтык, камкордук көрсөтүлөт…

– Жок, эмне деп жатасыз! Ал токойдон кетпейт. Ал адамдардан коркот.

– Андай болсо, Олеся, эмне жакшы экенин өзүң чеч. Чоң энең экөөбүздүн ортобуздан бирибизди тандашың керек. Бирок бир нерсени билип кой: сенсиз мен жашоону жек көрөм.

– Күн нурум! — деди Олеся терең назиктик менен. — Жылуу сөзүңүз үчүн рахмат... Жүрөгүмдү жылыттыңыз. Бирок баары бир сизге тийбейм... Эгер мени кубалабасаңыз, мен сиз менен жөн эле жашай берем... Болгону мени шаштырбаңыз, суранам, шаштырбаңыз. Мага бир-эки күн бериңиз, баарын ойлонуп көрөйүн... Анан чоң энем менен да сүйлөшүшүм керек.

– Укчу, Олеся, – дедим жаңы ойго келип. – Балким, чиркөөдөн коркуп жаткандырсың?

Балким, башында эле ушул суроодон башташым керек эле. Олеся менен дээрлик күн сайын талашып-тартышып, анын тукумуна сыйкырдуу күчтөр менен бирге түшкөн жалган каргыштан арылтууга аракет кылчумун. Чынында, ар бир орус интеллигентинде бир аз агартуучулук бар. Бул биздин каныбызда, бул бизге акыркы он жылдыктардагы бардык орус адабияты менен сиңирилген. Ким билет? Эгер Олеся терең ишенсе, диндин талаптарын катуу кармаса, бир да чиркөө кызматын өткөрбөй барып турса, анда анын динчилдигин шылдыңдап (бирок бир аз гана, анткени мен динчил адам болчумун) жана анын акылында сынчыл кызыгууну өнүктүрмөкмүн. Бирок ал караңгы күчтөр менен болгон байланышын жана Кудайдан алыстаганын бекем, жөнөкөй ишеним менен айтчу, ал тургай Кудай жөнүндө айтуудан да коркчу. Олесянын ырым-жырымын жокко чыгарууга кылган аракетим текке кетти. Бардык логикалык аргументтерим, кээде орой жана жаман шылдыңдарым анын сырдуу, тагдырлуу чакырыгына болгон момун ишенимине урунуп, талкаланып жатты.

— Чиркөөдөн коркосуңбу, Олеся? — деп кайталадым.

Ал унчукпай баш ийкеди.

— Кудай сени кабыл албайт дейсиңби? — улам күчөп бараткан кызуулук менен уланттым. — Ал сага ырайым кылбайт дейсиңби? Миллиондогон периштелерге буйрук берип, бирок жерге түшүп, бардык адамдарды куткаруу үчүн коркунучтуу, уяттуу өлүмдү кабыл алган Заттан коркосуңбу? Эң акыркы аялдын тобосунан жийиркенбеген жана каракчы-киши өлтүргүчкө бүгүн эле аны менен бейиште болорун убада кылган Затка ишенбейсиңби?..

Мунун баары Олесяга менин чечмелөөмдө жаңылык эмес болчу, бирок бул жолу ал мени уккан да жок. Ал тез кыймыл менен жоолугун чечип, бүктөп, бетиме ыргытты. Күрөш башталды. Мен андан долоно гүлүн тартып алууга аракет кылдым. Каршылык көрсөтүп, ал жерге кулап, мени да өзү менен кошо сүйрөп кетти, кубанычтуу күлүп, тез дем алган, нымдуу, сүйкүмдүү эриндери менен өпкүлөп жатты…

Түн бир оокумда коштошуп, мен бир топ алыстап кеткенде, күтүлбөгөн жерден артымдан Олесянын үнүн уктум:

— Ванечка! Бир мүнөт күтө туруңуз… Мен сизге бир нерсе айтам!

Мен бурулуп, ага карай бастым. Олеся мени карай ылдам чуркап келди. Асманда жаш айдын ичке, күмүш түстүү орокчосу турган; анын кубарган жарыгында Олесянын көздөрү чоң, мөлтүрөгөн жашка толгонун көрдүм.

— Олеся, эмне айтайын дедиң эле? — дедим тынчсызданып.

Ал колдорумду кармап, аларды улам бирин өпкүлөй баштады.

— Сүйүктүүм… кандай жакшы адамсыз! Кандай боорукерсиз! — деди титиреген үн менен. — Мен азыр кетип баратып ойлодум: сиз мени кандай күчтүү сүйөсүз!.. Билесизби, мен сага абдан, абдан жагымдуу бир нерсе кылгым келет.

— Олеся… Менин сүйкүмдүүм, тынчтанчы…

— Угуңузчу, айтсаңыз, — деп улантты, — эгер мен бир күнү чиркөөгө барсам, сиз кубанар белеңиз? Бирок жашырбай чындыгыңызды айтыңыз.

Мен ойлонуп калдым. Башымда бир заматта: «Бул нерседен бир жамандык болбойбу?» — деген ырымчыл ой пайда болду.

— Эмнеге унчукпай калдыңыз? Тезирек айтыңызчы, сиз буга кубанар белеңиз же сизге баары бирби?

— Сага кандай десем, Олеся? — сөзүмдү бөлүп-бөлүп сүйлөдүм. — Ооба, балким, бул мага жагымдуу болмок. Мен сага көп жолу айткам: эркек киши ишенбесе да, шектенсе да, акыры шылдыңдап күлсө да болот. Бирок аялзаты… аялзаты эч ойлонбостон Кудайга ишениши зарыл. Аялдын өзүн Кудайдын коргоосуна берип койгон жөнөкөй, назик ишениминде мен ар дайым сезимди козгогон, аялдык жана сулуу нерсени сезем.

Унчукпадым. Олеся да жооп берген жок, башын төшүмө жөлөп отурду.

— А эмне үчүн бул жөнүндө сурадың? — деп кызыктым.

Ал күтүлбөгөн жерден ордунан туруп кетти.

— Өзүмчө эле… Жөн эле сурадым… Көңүл бурбаңыз. Макул, кош болуңуз, сүйүктүүм. Эртең келиңиз.

Ал көрүнбөй калды. Мен көпкө чейин караңгылыкты тиктеп, менден алыстап бараткан тез-тез баскан дабышын угуп турдум. Мага күтүлбөгөн жерден кандайдыр бир жаман сезим пайда болду. Олесянын артынан чуркап, кууп жетип, чиркөөгө барбашын суранып, жалынып, керек болсо талап кылгым келди. Бирок күтүлбөгөн оюмду токтотуп, ал тургай эсимде, жолго чыгып жатып, үн чыгарып кобуранган элем:

— Сен, сүйүктүү Ванечкам, ырымчылдыкка чалдыккан окшойсуң.

О, Кудайым! Эмне үчүн ошол кезде жүрөгүмдүн бүдөмүк шектенүүсүнө баш ийген жокмун? Ал — мен азыр, албетте, буга ишенем! — өзүнүн тез, сырдуу, алдын ала сезүүлөрүндө эч качан жаңылбайт.

XII

Бул жолугушуунун эртеси Ыйык Үчилтик майрамы болду, ал быйыл Улуу Шейит Тимофейдин майрамына туш келди. Мындай учур элдик ишенимдерге ылайык, быйылкы жылы түшүм начар болор жышаанасы. Переброд айылы диний көзкараштан алганда катталган айыл эсептелген, демек, анын өз чиркөөсү болгону менен, атайын дин кызматчысы жок. Кээде Улуу кызматтын учурунда, чоң майрамда Волчье айылынын дин кызматчысы келип турчу.

Ошол күнү мен коңшу айылга бир иш боюнча бармакмын, ошондуктан эртең мененки саат сегизде, күн ысый электе атчан жөнөдүм. Жаңы келгенде эки жакка минүүгө алты же жети жашар, өтө чоң эмес айгыр сатып алгам. Ал жергиликтүү, эч кимге белгисиз тукумдан, бирок мурунку ээси райондун жер өлчөөчү кызматкеринин бапестеп баккан малы болчу. Аттын аты – Таранчик. Субагай, шыйрактары күчтүү, оттой жанган көздөрү адамды ишенбестик менен караган, маңдайы түктүү, эриндери бекем кысылган бул жаныбарды жакшы көрчүмүн. Анын сейрек кездешкен өңү күлкүлүү: боз чычкандын өңүндөй, соорусунда гана ак жана кара тактары бар.

Мага бүт айылды аралоого туура келди. Чиркөөдөн аракканага чейин созулган чоң жашыл аянт айыл тургундары айдап келген арабалардын узун катарына шыкама болуп толгон экен. Булар аялдары, балдары менен коңшу айылдар — Волоши, Зульни жана Печаловкадан майрамга келген дыйкандар эле. Арабалардын арасынан адамдар ары-бери өтүп жүрүштү. Эртең менен ичимдиктерди сатууга тыюу салынганына карабастан, алардын арасында буга чейин эле мас болуп калгандар бар (майрам күндөрү жана түн ичинде мурунку араккананын кызматчысы Сруль жашыруун соода кылып жүргөн). Таң абдан таза, жел жок, ысык болчу. Аба мунарыктап, бүгүн күн абдан ысык болорун билдирип турган. Күн чакчыйып тийип, күмүш чаң каптаган асманда томуктай да булут жок.

Мал базарда керектүү жумуштарымды бүтүргөндөн кийин, конок үйүндө жөөттөрдүн эптеп-септеп фаршталган чортон балыгын жеп, даамсыз, боз чаңгыл сырасынан ичип үйгө жөнөдүм. Бирок устакананын жанынан өтүп баратканда, Таранчиктин алдыңкы сол бутундагы такасы эбак бошоп калганын эстеп, атты кайрадан такалатуу үчүн токтодум. Буга дагы бир жарым сааттай убакыт кетти, ошондуктан Переброддун четине жакындаганда, күн болжол менен түштөн кийинки саат төрт-бештер чамасында болчу.

Бүткүл аянт мастардын кыйкырыгы менен ызы-чуусуна толгон. Араккананын тосмосу менен тепкичин түрткүлөшкөн, жөөлөшкөн кардарлар ээлептир. Переброддук дыйкандар келгиндер менен аралашып, чөп үстүндө, арабалардын көлөкөсүндө отурушат. Кайда караба, чалкалап, колдорундагы бөтөлкөлөрүн көкөлөтүп ичкендерди көрөсүң. Таптакыр соо эч ким жоктой. Жалпы масчылык ушунчалык чегине жеткенде, киши өзүнүн мастыгын ого бетер мактанчаактык менен күчөтөт эмеспи, бардык кыймыл-аракеттери бошоңдоп, оор жана салмактуу. Мисалы, макулдугун билдирип башын ийкегендин ордуна, ал бүт денеси менен жыгылчудай ылдый эңкейет, тизелерин бүгүп, күтүлбөгөн жерден тең салмагын жоготуп, алсыз кетенчиктейт.

Балдар ээн-эркин оттогон аттардын жанында кыйкырып ойноп жүрүшөт. Бир жерде өзү да араң бутуна турган аял ыйлап, оозуна келген сөз менен тилдеп, мас эрин колтугунан жөлөп сүйрөп баратты. Тосмонун көлөкөсүндө жыйырмага жакын эркек менен аялдардан турган топ сокур ырчыны тегеректеп; анын титиреген, муңайым үнү аспаптын зыңылдаган үнүнүн коштоосунда элдин тынымсыз күрү-күүсүнөн кескин айырмаланып турду. Мен алыстан эле тааныш ырдын сөздөрүн уктум:

«Ой, батты кеч, кечки жылдыз Почаевдин асманында жайнады.

Ой, кара булуттай каптады түрктөрдүн аскер балдары».

Мындан ары бул ырда түрктөр Почаевди катуу салгылаш менен ала албай, аны айлакерлик менен басууну чечишкени жөнүндө баяндалат. Ушул максатта алар монастырга белек катары мылтык дарысы толтурулган чоң шам жөнөтүшкөн. Бул шамды он эки өгүз чегилген арабага салып келишет. Кубанган монахтар аны Почаевдин Кудай энесинин сөлөкөтү алдына жандырууну ойлошкон, бирок Кудай мындай зөөкүрлүк ниетке жол берген эмес.

Анан улуу окуучу түш көрөт:

— Ал шамды албагыла.

— Аны талаага алып чыккыла.

— Кылыч менен бөлө чапкыла.

Адам чыдагыс ысык абада арак, пияз, кой терисинен тигилген тон, күчтүү тамекинин жана адамдардын кир денесинен чыккан сасык, жагымсыз жыттар аралаш эле. Таранчигимдин тизгинин бекем кармап, адамдардын арасынан абайлап өтүп, айланамдагылардын эч тартынбай, жаман көздөрү менен тигиле карашканын байкабай коё албадым. Демейдегиден айырмаланып, эч ким баш кийимин алып саламдашкан жок, бирок мени көргөндө ызы-чуу басаңдай түшкөнсүдү. Аңгыча, ортодогу элдин арасынан мас адамдын дарылдап сүйлөгөнү угулду, бирок анын эмне дегенин даана уга алган жокмун. Ага жооп кылып, акырын чыккан күлкү угулду. Бир аялдын корккон үнү аны тыйып жатты:

— Акырын, жинди… Эмне кыйкырасың! Ал угуп калат…

— Укса эмне экен? — деди эркек жаагын тыйбай. — Ал эмне мага башчы бекен? Ал өз токоюнда…

Жийиркеничтүү, орой сөз катуу чыккан каткырыктар менен кошулуп, абаны жарып жиберди. Мен эч нерседен тайманбаган, алдымдан жети баштуу желмогуз чыкса да ойлонбой каршы чыгуудан баш тартпаган абалга жеткизген каардуу ачуум менен камчымды бүктөй кармап, атымдын башын шарт артка бурдум.

Ошол учурда капыстан жан дүйнөнү сыздаткан, муңдуу бир ой мээмде жарк этти: «Мунун баары бир кезде менин жашоомдо ондогон, жүздөгөн жылдар мурун болуп өткөн… Ушундай эле ысык күн тийип турган… Ушундай эле ызы-чуу салган, толкунданган эл жык толгон чоң аянт… Ушундай эле жиндидей ачууга алдырып, артка бурулгам… Бирок кайда эле? Качан эле?..» Мен камчыланып, үйдү карай чаап жөнөдүм.

Ашканадан жай басып чыккан Ярмола атымды алып, орой үн менен күңк этти:

— Паныч, сизге бөлмөңүзгө Мариновский экономиясынан бир киши келип күтүп отурат.

Ярмола мага кандайдыр бир маанилүү, бирок жагымсыз нерсени айткысы келгендей. Ал гана эмес, анын жүзүнөн табалагандай жылмаюунун изи жылт жок болду. Атайылап эшиктин алдында токтоп, Ярмоланын жүзүнө тигилдим. Бирок ал мени карабай, ары бурулду да, атты жетелеп жөнөдү.

Бөлмөмө кирсем, кеңсе башкарган Никита Назарыч Мищенка отуруптур.

Ал чоң, кызыл чакмактуу боз кемсел, көгүлтүр түстүү тар шым, оттой кызыл галстук тагынып, чачын кулагына чейин өстүрүптүр. Перс сирени жыттанган атырды аябай себинген. Мени көрүп, ордунан тура ийилип салам берди, бирок башын ийбей, белинен бери бүктөлүп, бүйлөсүн көрсөтүп жылмайды.

– Сиз менен жолугушканыма кубанычтуумун, – сүйкүмдүү жылмайды Никита Назарыч. – Сизди көрүү мен үчүн абдан жагымдуу. Сизди мессадан бери күтүп отурам. Сизди көптөн бери көрө элекмин, сагынып калдым. Эмнеге бизге келбей калдыңыз? Степаньскийдин кыздары сизди сагынышты.

Анан капыстан эле бир жагымдуу нерсени эстегенсип каткыра баштады:

– Сизге айтайын, бүгүн чоң тамаша болду! – деди ал күлө албай, какап-чакап. – Мен боорум эзилгиче күлдүм!..

– Эмне болду? Кандай тамаша? – өзүмдүн жактырбаганымды жашырбай, орой сурадым.

– Мессадан кийин чыр чыкты, – Никита Назарыч күлкүсүн токтотуп, сөзүн улантты. – Перебродскийлик кыздар… Жок, чын эле, мен чыдай албайм… Перебродскийлик кыздар аны сыйкырчы деп кармап алышыптыр… Башкача айтканда, алар өздөрүнүн түшүнбөстүгүнөн улам аны сыйкырчы дешет… Аны аябай катуу сабашыптыр! Анан кара майга боёмокчу болушкан экен, бирок ал кандайдыр бир жол менен алардын колунан кутулуп, качып кетиптир…

Башымда укмуштуудай шектүү ой пайда болду. Кеңсе кызматчысына жакын барып, толкунданганымды билдирбей, ийнинен бекем кармадым.

– Эмне дейсиз! – дедим жинимди араң тыйып. – Жалжактап күлө бербей токтоңузчу, шайтан алгыр! Кайсы сыйкырчы жөнүндө сөз?

Ал дароо күлгөнүн токтотуп, мени карап корккон көздөрүн алайтты.

– Мен… мен… чын эле билбейм, – деди ал мукактанып. – Кандайдыр бир Самуйлихабы… же Мануйлихабы… же кандайдыр бир Мануйлиханын кызыбы?.. Айтып жатышкан, бирок чынын айтсам, эстей албайм.

Мен андан уккан-көргөнүнүн баарын ирети менен айтып берүүсүн талап кылдым. Ал түшүнүксүз, байланышсыз, майда-чүйдөсүнө чейин чаташтырып айта баштады, мен ар бир секунд сайын анын сөзүн бөлүп, суроо берип, талап кылып, ал тургай, тилдеп жибердим. Бирок анын айткандарынан аз эле нерсени түшүндүм. Ал күндө болгон окуянын толук баянын эки айдан кийин гана, ал жаман окуянын күбөсү болгон, ошол күнү мессада болгон мамлекеттик токойчунун аялынан укканымда гана толугу менен түшүндүм.

Алдын ала сезүүм мени алдаган эмес экен. Олеся коркконун жеңип, чиркөөгө келиптир. Ал кызматтын ортосунда келип, чиркөө босогосуна турса да, анын келгенин чиркөөдөгү бардык эл дароо байкашкан. Аялдар кызмат учурунда шыбырашып, артты карашат. Бирок Олеся чиркөөдөн чыккыча татыктуу эрк көрсөтөт.

Балким, ал бул жагымсыз көз караштардын чыныгы маанисин түшүнгөн эместир, балким, текеберленип, аларды тоготкон эместир. Бирок ал чиркөөдөн чыкканда, тосмонун жанында бир топ аял аны курчап алат. Ал топ улам-улам чоңоюп, Олесянын айланасын кыса баштайт. Адегенде алар унчукпай, тартынбай, жардамга муктаж, айланасын коркуп караган кызды карап турушат. Андан кийин күлкүлүү шылдыңдар, күлкү менен коштолгон катуу сөздөр, анан ошонун баары биригип, аялдардын ызы-чуусуна айланат. Ал жерде эч нерсени түшүнүүгө мүмкүн эмес эле, бул барган сайын толкунданган элдин чыдамын кетирет. Бир нече жолу Олеся бул тирүү коркунучтуу чөйрөдөн чыгууга аракет кылат, бирок аны кайра элдин ортосуна түртүп киргизип, чыгарышпайт.

Капыстан артынан бир кемпирдин кырылдаган үнү угулат: «Кара майга боёгула бул шүмшүктү!» (Малороссияда, ал тургай кыз жашаган үйдүн дарбазасын кара майга боёп, анын абийирин төгүшөт). Ошол замат жинденген аялдардын колдорунда кайдан-жайдан алгандары белгисиз кара май куюлган челек менен щётка пайда болуп, ал колдон-колго өтөт.

Ошондо айласы кеткен Олеся ушунчалык тездик менен алдындагы аялды жыга түртөт. Ошол замат кыйкырык-чуу башталып, бири-бирин жөөлөп, тебелеген ондогон денелердин кыйкырган тобуна айланат. Бирок Олеся кандайдыр бир керемет менен, бул топтон чыгып кетүүгө жетишет. Ал жылаңбаш чуркап баратканда, айрылган кийиминен ар кайсы жеринен жылаңач денеси көрүнүп, артынан тилдеген, шылдыңдаган үндөргө аралаш ыргытылган таштар учат. Аны бир нече гана адам кууп жөнөйт, бирок алар дароо артта калышат. Элүү кадамдай чуркагандан кийин Олеся токтоп, жинденген топко карап, тытылган, кандуу жүзүн көргөзүп, катуу кыйкырат. Анын ар бир сөзү аянтка даана угулат:

– Карап тургула! Силер да ыйлайсыңар, аябай ыйлайсыңар!

Кийин мага ошол окуянын күбөсү болгон аялдын айтканына караганда, бул сөз ушунчалык ыза, ушунчалык жек көрүү жана чечкиндүү, көзү ачыктыктык менен айтылгандыктан, бир көз ирмемге эл селейе түшүп, бирок дароо эле жинденген элдин ызы-чуусу жаңырат.

Мен кайталап айтам, бул окуянын майда-чүйдөсүн көпкө чейин билген эмесмин. Мищенканын сөзүн аягына чейин укканга менде күч да, сабыр да жетпеди. Мага капыстан: «Ярмола аттын ээрин ала элек болуш керек», — деген ой келди да, эч нерсени түшүнбөгөн кеңсе кызматчысына бир ооз сөз айтпай, короого жүгүрдүм. Ярмола атымды тосмонун жанында жетелеп бараткан эле. Мен шашылыш атка жүгөн катып, басмайылын тарттым да, кайрадан мастарга жолукпаш үчүн токойду карай чаап жөнөдүм.

XIII

Чаап баратып кандай абалда болгонумду айтып берүү мүмкүн эмес. Кээ бир мүнөттө каякка, эмнеге баратканымды такыр унутуп, бир гана ордуна кайра келбес, акылга сыйбас коркунуч болгону тууралуу бүдөмүк сезим гана калды. Бул коркунучтуу түштө адамды каптаган, себепсиз оор тынчсыздануу сыяктуу сезим эле. Кызыгы, ошол эле учурда башымда ат туягынын ыргагы менен сокур лиранын жагымсыз, бузулган үнү кетпей турду:

Ой, батты кеч, кечки жылдыз Почаевдин асманында жайнады.

Ой, кара булуттай каптады түрктөрдүн аскер балдары.

Мануйлиханын “тоок буттуу” кепесине алып барган кууш жолго жеткенде, тердиктин алдынан жана үзөнгү боонун алдынан ак көбүк чачып тери чыккан Таранчиктин тизгинин тартып, аттан түшүп, жетелеп жөнөдүм. Күндүзгү катуу ысыктан, катуу чаап келгенден улам каным кандайдыр бир чоң, токтобогон насос иштегенсип мээмди тээп жатты.

Атымды тосмого байлап, үйгө кирдим. Алгач үйдө Олеся жок деп ойлоп, коркконумдан көкүрөгүм, оозум муздап, бирок бир мүнөттөн кийин аны көрдүм, ал керебетте, дубалга карап, башын жаздык менен жаап жаткан эле. Каалгадан чыккан калдыраган үнгө да ал көңүл бурган жок.

Жерде отурган Мануйлиха, кыйналып ордунан турду да, колун мага сермеди.

– Тынч! Ызылдаба, каргыш алгыр, – жек көрө шыбырады ал мага жакындап. Анан өчүп калган, муздак көздөрү менен мени тигиле карап, каарданды: – Эмне? Максатыңа жеттиңби, мырза!?

– Укчу, чоң эне, – дедим ага үнүмдү катуу чыгарып, – азыр эсептеше турган, бири-бирибизди айыптай турган убак эмес. Олеся кандай?

– Тсс… тынч! Олеся эсине келе элек, Олесянын абалы ушундай… сен кереги жок жерге кийлигишип, кызга акылсыз сөздөрдү айтпаганда, мындай жаман иш болмок эмес. Мен дагы, карган акмак, карап турдум, колдодум… Жүрөгүм бир жамандыкты сезген… Сен биздин кепеге биринчи жолу киргениңде эле жамандыкты сезгем. Эмне? Аны сен чиркөөгө бар деп азгырган жокмун дегиң келеби? – капыстан каардуу жүзүн буруп, кемпир мага асыла кетти. – Сен, каргыш тийген барин? Калп айтпа, куйругуңду бултуңдатпа, уятсыз! Эмне үчүн аны чиркөөгө алдап барыш керек эле?

– Мен аны азгырган жокмун, чоң апа… Сага сөз берем. Өзү каалады.

– Ой, шордуум, шордуум-ай! – деди Мануйлиха алакандарын чапкылап. – Ал жерден чуркап келди, өң-аалеттен кеткен, көйнөгү тытылган… Жылаңач баш… Болгон окуяны айтып жатып, бир күлөт, бир ыйлайт… жөөлүп жаткансып… Керебетке жатып… ыйлап жатты, анан карасам, уктап калгансыды. Мен, акмак кемпир, анын уктап калганына бир аз кубандым: "Уктап турса, жакшы болуп кетет", — дедим. Карасам, колу ылдый салаңдап түшүп калыптыр, оңдоп коёюн деп колун кармасам, денеси ысып-күйүп… Демек, ысытмасы башталды… Бир саат бою тынбай сүйлөдү, абдан капа болуп… Азыр эле бир мүнөткө унчукпай калды. Сен эмне кылдың? Эмне кылдың ага?! – кемпир мага кайрадан кыйкыра баштады.

Капыстан анын кара тору жүзү ыйга толгон, жийиркеничтүү, укмуштуудай түрү суук маскага айланды: эриндери эки жакка чоюлуп, бурчтары төмөн түштү, каштары өйдө көтөрүлүп, чекесинде терең бырыштар пайда болуп, көздөрүнөн буурчактай жаш мөндүрдөй төгүлө баштады. Башын кучактап, чыканагы менен үстөлгө жөлөнүп, денесин алды-артын көздөй чайкап, жарым үн менен үңүлдөй баштады:

– Менин алтын кызым-а-а! Сүйүктүү неберем-а-а!.. Ох, куураттың го!.. Куураттың!

– Эй, болду, ыйлаба, алжыган кемпир! – деп катуу айтып, Мануйлиханы токтоттум. – Ойготосуң!

Кемпир унчукпады, бирок ошол эле кебетеси менен алды-артын көздөй ыргала берди, көзүнөн тамган чоң тамчылар үстөлгө куюлуп… Ошентип, он мүнөттөй өттү. Мануйлиханын жанында отуруп, пардага урунуп, үзгүлтүксүз ызылдаган чымындын үнүн тынчсыздана угуп аттым.

– Чоң эне! – капыстан Олесянын алсыз, дээрлик угулбаган үнү угулду. – Чоң эне, ким келди үйгө?

Мануйлиха шашылыш керебетке жакындап, кайрадан ыйлап жиберди:

– Ох, менин неберем, сүйүктүүм-ү-ү-үм! Ох, карыганда кандай азапка салдың…

– Ах, чоң эне, токточу! – деди Олеся өтүнгөндөй алсыз үн менен. – Үйдө ким бар?

Мен абайлап бутумдун учу менен басып, ар дайым оорулуу адамдын жанында өзүнүн бекем ден соолугунан жана оройлугунан уялган, күнөөлүү сезим менен керебетке жакындадым.

– Менмин, Олеся, – үнүмдү акырын чыгардым. – Азыр гана айылдан атчан келдим… Ал эми түшкө чейин шаарда болчумун… Өзүңдү жаман сезип жатасыңбы, Олеся?

Ал, бетин жаздыктан албай, жылаңач колун артка сунуп, абадан көзгө көрүнбөс бир нерсени издегендей болду. Мен бул кыймылын түшүнүп, ысык алаканын кармадым. Жылаңач билегинде эки чоң көгөргөн так – бири колунун үстү, экинчиси чыканагынын жогору жагында – кескин айырмаланып турду.

– Менин жаным, – Олеся сүйлөй баштады, сөздөрүн бири-биринен кыйналып, жай ажыратып. – Сизди көргүм келет... бирок мүмкүн эмес… Мени… майып кылып салышты… Эсиңиздеби… сизге… жүзүм абдан жагар эле?.. Чындап эле жакчу, чынбы, сүйүктүүм?.. Муну эстегенде мен ар дайым кубанчумун… Ал эми азыр сизге мени кароо жийиркеничтүү… Мына... ошондуктан жүзүмдү көрсөтө албайм…

– Олеся, мени кечир, – деп шыбырадым, кулагына жакын эңкейип.

Ал ысык алаканы менен колумду бекем кармап, көпкө чейин коё берген жок.

– Сиз эмне дейсиз?! Сиз эмне, сүйүктүүм?.. Кантип ошентип ойлодуңуз? Бул жерде сиздин кандай күнөөңүз бар? Баарын кылган өзүм... жиндимин да… Болбосо… эмнеге бардым? Жок, берекем, өзүңүздү күнөөлөбөңүз…

– Олеся, мага уруксат бер… Биринчи убада бер, уруксат берем деп айтчы…

– Убада берем, берекем… өзүңүз каалагандын баарын жасаңыз…

– Мен сенден суранам, доктурга алып барайын, уруксат бер… Суранам! Ооба, эгер кааласаң, анын айткандары жакпаса укпай эле кой. Бирок мен үчүн макул болчу, Олеся.

– Ох, сүйүктүүм… Мени кандай тузакка салдыңыз! Жок, мындан көрө убадамды аткарбаганга уруксат бериңиз. Эгер чындап ооруп калсам, өлүм алдында жатсам да, доктурга жоломок эмесмин. Азыр мени ооруп жатат дейсизби? Бул жөн гана коркконумдан, кечке чейин өтүп кетет. Эгер өтпөсө, чоң энем малина чай менен дары чөптөрдүн тунмасын берет. Бул жерде доктурдун эмне кереги бар? Сиз – менин эң жакшы доктурумсуз. Сиз келгенде дароо жеңилдеп калдым… Ах, бир нерсе гана жаман: сизди бир көзүм менен болсо да көргүм келет, бирок корком…

Мен анын башын жаздыктан этият көтөрдүм. Олесянын жүзү от менен жалын болуп ысык экен, албырып кызарган жүзүндөгү кара көздөрү адаттан тыш жайнап, кургаган эриндери титиреп жатты. Узун, кызыл тытылган тактар анын чекесин, жаактарын жана моюнун бойлоп кетиптир. Чекесинде, көздөрүнүн астында көгөргөн тактар.

– Мени карабаңыз… Суранам… Мындай кебетемди көрбөй эле коюңуз, – Олеся жалдырап, алаканы менен көздөрүмдү жабууга аракет кылды.

Мен аны аяп кеттим. Олесянын жаздыктын үстүндө жаткан колун алып өпкүлөй баштадым. Буга чейин да анын колдорунан өпчү элем, бирок ал ар дайым уялып, тез эле тартып алчу. Азыр ал бул назиктикке каршы чыккан жок, ал эми экинчи, бош колу менен чачымды акырын сылап жатты.

– Баарын билесиңби? – деп шыбырап сурады ал.

Унчукпай баш ийкедим. Чынын айтсам, Никита Назарычтын айткандарынын баарын түшүнгөн эмес болчумун. Болгону Олеся эртең менен болуп өткөн окуяны эстеп тынчсызданбасын дегем. Бирок капыстан ага болгон кордукту ойлоп, заматта жиним кайнап чыкты.

– Оо! Ошол убакта эмне үчүн ал жерде болбодум! – деп кыйкырдым, ордумдан тура калып, муштумдарымды түйүп. – Ошол жерде болсом эмне…

– Жетишет, токтоңуз… токтоңуз… Ачууланбаңыз, жаным, – Олеся мени сыпайылык менен токтотту.

Мен буга чейин эле тамагыма тыгылып, көзүмө толгон жашты тыя албадым. Олесянын ийнине башымды жөлөп, бүт денем титиреп, үн чыгарбай шолоктоп кирдим.

– Ыйлап атасызбы? Ыйлап атасызбы? – анын үнүндө таң калуу, назиктик, боорукердик жаңырды. – Менин сүйүктүүм… Токтоңуз, токтоңуз… Өзүңүздү кыйнабаңыз, жаным. Сиздин жаныңызда мага абдан жакшы. Азырынча чогуу турганда, ыйлабайлы. Келиңиз, акыркы күндөрдү көңүлдүү өткөрөлү, ошондо биз үчүн ажырашуу анчалык оор болбойт.

Мен таң калуу менен башымды көтөрдүм. Кандайдыр бир алдын ала сезүү капыстан жүрөгүмдү ээлеп алды.

– Акыркы күндөр, Олеся? Эмне үчүн – акыркы? Биз эмнеге ажырашабыз?

Олеся көздөрүн жумуп, бир нече секунд унчукпады.

– Биз коштошушубуз керек, Ванечка, – деди ал чечкиндүү. – Бир аз оңолоюн, биз чоң энем менен дароо бул жерден кетебиз. Бул жерде мындан ары тура албайбыз…

– Сен бир нерседен коркуп жатасыңбы?

– Жок, кымбатым, эч нерседен коркпойм. Болгону, эмне үчүн адамдарды күнөөгө кириптер кылабыз? Сиз, балким, билбейсиз… Мен ал жерде… Переброддо… жиним менен аларга сес көрсөтүп, коркуткан элем… Азыр кандай окуя болбосун, дароо бизди айыпташат: мал ооруп калабы же бирөөнүн үйүнөн өрт чыгабы – баарына биз күнөөлүү болобуз. Чоң эне, – ал Мануйлихага кайрылып, үнүн бийик чыгарып, – туура айтамбы?

– Эмне дедиң, неберем? Чынымды айтсам, эч нерсе уккан жокмун! – кемпир жакындап келип, колун кулагына такады.

– Мен айтам, азыр Переброддо кандай балээ болбосун, баарына бизди күнөөлөшөт.

– Ох, туура, туура, Олеся, баарына биздей шордууларды күнөөлөшөт… Биз жарык дүйнөдө тынч жашай албайбыз, бизди жок кылгылары келишет, каргыш алгырлар… А ошондо мени айылдан кууп чыгышканда да… Эмне? Ошондой болгон жок беле? Жиним менен бир аялды каргап койгон элем… Дал ошол кезде, тагдырдын тамашасын кара, ал аялдын баласы өлүп калып жатпайбы! Ал жерде эч кандай күнөөм жок болчу, бирок мени өлтүрүп коё жаздашкан, шайтандар… Таш менен урушту… Мен алардан качтым, бирок сени, кичинекейди коргодум… Мага тийсе тийсин, бирок эмне үчүн күнөөсүз бала жабыркаш керек эле?! Бир сөз менен айтканда – жапайылар, асылып өлгүрлөр!..

– А каякка кетесиздер? Сиздерде эч ким, тууган-туушкан, тааныш жок… Акырында, жаңы жерге жайгашуу үчүн акча да керек ко.

– Башка салганды көрөбүз, – деди Олеся бейкапар. – Ал эми чоң энемде акча табылат, анын бир аз сактап жүргөн тыйыны бар.

– Ооба, бир аз акча бар! – кемпир нааразычылык менен күңкүлдөдү. – Ал тыйындар жетимдики, көз жаш менен табылган…

– Олеся… Сен эмне, мен жөнүндө ойлоп да койбойсуңбу?! – мен үнүмдү бийик чыгара сүйлөдүм. Жүрөгүмдө Олесяга карата ачуу, оор, жагымсыз доомат пайда болгонун сездим.

Ал ордунан туруп, кемпирдин көзүнчө эле башымды сылап, бир нече жолу катары менен чекемден, бетимден өптү.

– Сиз жөнүндө көп ойлоном, сүйүктүүм. Болгону… көрүп турасызбы… биздин бирге болуубузга тагдыр буйруган эмес… Ушундай!.. Сизге төлгө ачканым эсиңиздеби? Ошондо айткандардын баары орундалды. Демек, тагдыр биздин бактыбызды каалабайт… Эгер мындай болбогондо, мени бир нерседен коркмок деп ойлойсузбу?

– Олеся, кайра эле тагдыр жөнүндө айтканыңбы? – чыдамсыздык менен каршы чыктым. – Мен ага ишенбейм… жана эч качан ишенбейм!..

– Ох, жок, жок… минтип айтпаңыз, – Олеся корккондой шыбырады. – Өзүм үчүн эмес, сиз үчүн корком, жаным. Жок, жакшысы, бул жөнүндө эч кандай сөз баштабаңыз.

Олесяны көндүрүүгө, ал үчүн тынч, бактылуу жашоонун сүрөттөрүн тартууга аракет кылдым. Ага эч кандай көрө албас тагдыр да, орой, жаман адамдар да тоскоол боло албайт деп ишендиргим келди. Олеся болгону колдорумду өөп, башын чайкай берди.

– Жок… жок… жок… билем, көрүп турам, – ал бир калыпта кайталап жатты. – Бизди алдыда ызадан башка чогуу көрөр эч нерсе күтпөйт… Эч нерсе… Эч…

Бул ырымчыл өжөрлүккө айласыздан баш ийип, акыры минтип сурадым:

– Бирок кандай болгон күндө да, сен мага кетериңде кабарлайсыңбы?

Олеся бир паска ойлонуп турду. Капыстан анын эриндеринде алсыз жылмаюу пайда болду.

– Сизге бул жөнүндө кичинекей жомок айтып берейин… Бир жолу карышкыр токойдо баратса, алдынан коён чыгыптыр. Карышкыр аны көрүп: «Коён, ай коён, мен сени жейм!» — дейт. Коён жалдырай баштайт: «Мени кечирчи, карышкыр, мен дагы жашагым келет, үйдө кичинекей балдарым бар». Карышкыр макул болбойт. Анда коён: «Мейли, мага дагы үч күн жашоого мүмкүнчүлүк бер, анан же. Ошентсең, мага өлүм жеңил болот», — дейт. Карышкыр ага үч күн берет, жебейт, болгону күтөт. Бир күн өтөт, экинчиси өтөт, акыры үчүнчү күнү да аяктайт. «Мейли, даярдан, – дейт карышкыр, – азыр сени жейм». Ошол учурда коёнум көз жашын төгүп ыйлаптыр: «Ах, эмне үчүн мага бул үч күндү бердиң?! Мени көрөрүң менен дароо эле жесең жакшы болмок. Бул үч күн ичинде жашаган жокмун, болгону азап чегип кыйналдым!» Менин сүйүктүүм, бул коён чындыкты айтты. Кандай дейсиз?

Унчуккан жокмун, жакында болор кайгылуу жалгыздыкты алдын ала сездим. Олеся капыстан ордунан туруп, керебетке отурду. Анын жүзү дароо олуттуу боло калды.

– Ваня, суранам… – деди ал акырын. – Айтыңызчы, мени менен бирге болгон учурда бактылуу болдуңузбу? Сизге жакшы болдубу?

– Олеся, аны сурабай деле койсоң болмок!

– Токтоңуз… Мени менен таанышканыңызга өкүндүңүзбү? Мени менен жолугуп жүргөн кезде башка аял жөнүндө ойлондуңузбу?

– Бир мүнөт да! Жаныңда эле эмес, жалгыз калганда да сенден башка эч кимди ойлогон жокмун.

– Сиз мени кызганчу белеңиз? Мага эч качан нааразы болгон эмессизби? Мени менен жүргөндө зериккен жоксузбу?

– Эч качан, Олеся! Эч качан!

Ал эки колун ийниме койду да, көзүмө чексиз сүйүү менен карады.

– Мындан ары билип коюңуз, кымбатым, сиз мени эч качан жаман же ачуу менен эскербейсиз, – деди ал ушунчалык ишенимдүү, көзүмдөн келечекти көрүп жаткандай. – Биз ажырашканда, алгачкы учурда сизге оор болот, оо, кандай оор… Ыйлайсыз, эч жерде тынч отура албайсыз. Анан баары өтөт, баары унутулат. А сиз мени кайгысыз эстейсиз, жеңил жана кубаныч менен.

Ал кайра башын жаздыкка таяп, алсыраган үн менен шыбырады:

– Эми кетиңиз, кымбатым… Үйүңүзгө кетиңиз, жаным… Мен бир аз чарчадым. Барыңыз… мени өөп… Чоң энемден коркпоңуз… ал уруксат берет. Уруксат бересиңби, чоң эне?

– Ооба, коштош, коштош жакшылап, – кемпир нааразычылык менен келекеледи. – Эмне үчүн менден жашынасың?.. Көптөн бери билем…

– Бул жеримден өп, дагы... бул жеримден…эми бул жеримден, – шыбырап жатты Олеся, манжасы менен көздөрүн, бетин жана оозун көргөзүп.

– Олеся! Мени менен биротоло коштошуп жаткандайсың, биз эми таптакыр көрүшпөй тургандай!

– Билбейм, билбейм, сүйүктүүм. Эч нерсе билбейм. Кудай жол берсин. Жок, тура туруңуз… дагы бир мүнөт… – Кулагыма жакын шыбырады… – Билесизби, эмне өкүнүчүм бар? – деди эриндерин бетиме тийгизип. – Сизден боюмда бала жоктугуна… Ах, мен буга кандай кубанат элем!

Мануйлиха коштоп, сыртка чыктым. Асмандын жарымын четтери самсаалаган кара булут каптап, бирок күн да жарыгын чачып батышты карай жылган эле. Бул жарык менен жакындап келаткан караңгылыктын тоголушунда коркунучтуу бир нерсе бар болчу. Кемпир жогору карап, көздөрүн, кол чатырдай, алаканы менен жаап, олуттуу түрдө башын чайкады.

– Бүгүн Переброддо бороон болот, – деди ал ишенимдүү тон менен. – Балким күн күркүрөп, чагылган чартылдайт.

XIV

Мен Перебродго жакындап калганда, капыстан пайда болгон шамал чаңды сапырып айлантып, асманга көтөрдү. Биринчи – сейрек жана оор – жамгыр тамчылары түшө баштады.

Мануйлиха жаңылышкан эмес экен. Ошол ысык, адам чыдагыс ысык күн бою акырындап чогулган жамгыр Переброддун үстүндө өзгөчө күч менен жаады. Чагылган дээрлик үзгүлтүксүз жаркылдап, күндүн күркүрөөсү бөлмөмдүн терезелерин титиретип, шыңгыратып жатты.

Кечки саат сегиздер чамасында күн күркүрөөсү бир нече мүнөткө тынчыды, бирок дагы да катуулаш үчүн гана. Капыстан бир нерсе жаркылдаган ызы-чуу менен чатырга, эски үйдүн дубалдарына түштү. Терезеге чуркадым. Жаңгак көлөмүндөй чоң оттуу шар, жерге тездик менен түшүп, кайра жогору секирип жатты. Мен үйгө жакын өскөн тут дарагына карадым, ал таптакыр жылаңач турду, бардык жалбырактары чагылгандын коркунучтуу соккуларынан жулунуп түшүптүр… Терезе астында караңгыда Ярмоланын элеси пайда болду, ал башын жоолук менен ороп, терезенин капкактарын жабуу үчүн ашканадан чуркап чыкты. Бирок кечикти. Бир терезеге капыстан ушунчалык чоң муздун сыныгы урунуп, ал сынып, айнектер бөлмөнүн полуна шыңгырап учуп түштү.

Чарчаганымды сезип чечинбестен, керебетке жыгылдым. Бул түнү укта албай, таң атканча сарсанаага батып бир капталыман экинчи капталыма оодарылам го деп, чечинбей жатууну чечтим. Балким бөлмөдө ары-бери басып таң атыраармын. Бирок абдан таң калыштуусу: көздөрүмдү бир мүнөткө гана жумгандай болгом; көзүмдү ачсам, терезе жапкычтын тешиктеринен күн нурунун узун, жарык тилкелери түшүп туруптур. Керебетимдин жанында Ярмола турган экен.

Анын жүзүндө олуттуу тынчсыздануу, чыдамсыз күтүү көрүнүп турду: сыягы, ал менин ойгонушумду көптөн бери күткөн окшойт.

– Паныч, – деди ал акырын, анын үнүнөн тынчсыздануу угулду. – Паныч, сиз бул жерден кетишиңиз керек…

Буттарымды керебеттен түшүрүп, таң калуу менен Ярмолага карадым.

– Кетиш керек дейсиңби? Каякка? Эмне үчүн? Сен жинди болсоң керек?

– Жинди болгон жокмун, – Ярмола ачууланды. – Кечээги бороон эмне кылганын уккан жоксузбу? Айылдын жарымы, бут менен тебелегендей талкаланды. Кривой Максим, Козёл, Мут, Прокопчук, Гордий Олефирде… шайтан алгыр сыйкырчынын каргышы тийди… Аны Кудай өзү жазаласын!

Мен капыстан, бир заматта, кечээги күндү, чиркөө жанында Олеся айткан коркунучтуу сөздөрдү жана анын шек саноолорун эстедим.

– Азыр бүт жамаат козголоңдо, – деп улантты Ярмола. – Эртеден бери баары кайрадан ичип алышып, кыйкырып жатышат… Сиз жөнүндө да, паныч, жаман сөздөрдү айтып кыйкырып жатышат… А сиз билбейсизби, биздин жамаат кандай?.. Эгер алар сыйкырчыларга бир нерсе кылышса, ал туура, ошондой болуш керек, бул адилеттүү иш, ал эми сизге, паныч, мен бир нерсе айтам – тез качып кетиңиз.

Ошентип, Олесянын шек саноолору орундалды. Аны жана Мануйлиханы күткөн балээ жөнүндө тез арада кабарлоо керек эле. Мен шашылыш кийинип, жолдо бетимди суу менен чайкап, жарым сааттан кийин аттымды таскактатып, Бисов Кутту карай жөнөдүм. Мен тоок буттуу кепеге канчалык жакындаган сайын, мендеги белгисиз тынчсыздануу ошончолук күчөдү. Азыр мени кандайдыр бир жаңы, күтүлбөгөн кайгы күтүп турганына толук ишенимим бар эле.

Мен дээрлик чаптырып, кумдуу дөбөгү кууш жолду басып өттүм. Кепенин терезе, эшиктери ачылган бойдон калыптыр.

– Оо, Кудай! Эмне болду? – титиреген жүрөк менен босогодон аттап шыбырадым.

Үй бош эле. Ал жерде, адатта, шашылыш чыгып кеткенден кийин калган кайгылуу, башаламандык өкүм сүрүп турду. Полдо таштандылар, чүпүрөктөр үйүлүп, ал эми бурчта жылаңач керебет турду… Көздөрүмө жаш толуп, үйдөн чыгууга камданганда, капыстан көңүлүм терезенин бурчуна илинген ачык кызыл нерсеге бурулду, бул мага атайын калтырылгандай. Бул арзан жипке тизилген кызыл мончоктор эле, алар Полесьеде «маржан» деп аталат. Ал мага Олесядан жана анын назик, кең пейил сүйүүсүнөн калган жалгыз эстелик болуп калды.

<1898>

Которгон Абийрбек Абыкаев

Эгер «РухЭш» сайтынын ишмердиги токтоп калбашын кааласаңыз, бизди колдоо үчүн төмөнкү банктык эсебибизге өз каалооңузга жараша акча которо аласыз... Мбанк + 996 558 08 08 60 жана Оптимабанк-4169585341612561.