Тарыхта кылыч менен мамлекет кургандар көп болгон. Бирок адамзаттын эсинде кылычтан да узак жашаган керемет бар. Ал — жаркын ой, жаркын идея. Айрым адамдар армия башкарып империя курат, айрымдар бир нече баракка баткан сөздөрү менен бүтүндөй доордун багытын өзгөртөт. Томас Жефферсон (Thomas Jefferson) дал ошондой инсандардын бири.

Ал АКШнын (United States of America — Америка Кошмо Штаттары) үчүнчү президенти катары гана эмес, эркиндик идеясын мамлекеттик түзүлүштүн негизи кылууга аракеттенген ойчул катары дүйнө тарыхында калды. Бүгүн дүйнөнүн ар кайсы бурчунда адам укугу, сөз эркиндиги, шайлоо укугу, эл бийлиги жөнүндө сөз болгондо, ошол түшүнүктөрдүн калыптанышына Жефферсон сыяктуу инсандардын салымы сөзсүз эске алынат.

Падышага каршы чыккан калем

Томас Жефферсон 1743-жылы Британиянын (Britain — Улуу Британия) Виржиния (Virginia) колониясында жарык дүйнөгө келген. Ал кезде Түндүк Америкадагы колониялар Лондондогу падыша бийлигине баш ийчү. Эл салыктарды төлөйт, бирок бийликке таасир эте албайт. Чечимдерди океандын ары жагындагы башкаруучулар кабыл алышчу.

Жефферсон мындай тартипти адилетсиз деп эсептеген. Анын ою боюнча, өкмөт эл үчүн кызмат кылышы керек болчу. Эгер бийлик элдин табигый укуктарын тебелесе, анда элдин аны өзгөртүүгө акысы бар эле.

Бул ой бүгүн жөнөкөй сезилиши мүмкүн. Бирок XVIII кылымда мындай пикирлер өтө кооптуу болчу. Анткени ошол мезгилде падышалар өз бийлигин Кудайдан берилген укук катары көрсөтүп келишкен. Аларга каршы чыгуу мамлекетке каршы чыгуу катары кабыл алынган.

Дүйнөнү өзгөрткөн документ

1776-жылы Жефферсон көзкарандысыздык жөнүндө декларациянын (Declaration of Independence — Көзкарандысыздык декларациясы) негизги автору болуп калды. Бул документте тарыхтагы эң белгилүү саясый ойлордун бири жазылган:

«Бардык адамдар тең укуктуу жаратылган. Аларга Жараткан тарабынан ажыратылгыс укуктар берилген. Алардын катарына жашоо, эркиндик жана бакытка умтулуу укугу кирет».

Бул сөздөр жөн гана саясый ураан эмес эле. Алар бийликтин табияты тууралуу жаңы түшүнүктү сунуш кылган. Ага ылайык, адам мамлекет үчүн эмес, мамлекет адам үчүн түптөлүүгө тийиш. Өкмөттүн мыйзамдуулугу күчтөн эмес, башкарылгандардын макулдугунан келип чыгат.

Мына ушул ой кийин Франциядагы революциячыларга, Латын Америкасындагы көзкарандысыздык кыймылдарына жана дүйнөнүн көп өлкөлөрүндөгү демократиялык реформаларга дем берген.

Эркиндик үчүн күрөш — жеңил жол эмес

Жефферсон эркиндик жөнүндө жазып гана койгон эмес. Ал ошол идеялар үчүн саясый күрөштүн борборунда жүргөн.

Америкадагы көзкарандысыздык согушу (American Revolutionary War — Американын революциялык согушу) жеңиш менен аяктайт деп эч ким кепилдик бере алган эмес. Британия дүйнөдөгү эң күчтүү державалардын бири болчу. Көтөрүлүшчүлөр жеңилип калса, алардын жетекчилерин чыккынчы катары өлүм жазасы күтүп турган.

Бирок Жефферсон жана анын замандаштары тобокелчиликке барышкан. Анткени алар үчүн эркиндик коопсуз жашоодон кымбат эле.

Тарыхта чоң өзгөрүүлөр ар дайым ушундай башталган. Эркиндик жөнүндө тил эмизген сөздөрдү айткандар эмес, ошол сөздөр үчүн жоопкерчилик алган адамдар дүйнөнү өзгөрткөн.

Карама-каршылыктары да болгон

Жефферсонду ыйык адам катары көрсөтүүгө да болбойт. Анын өмүрүндө чоң карама-каршылыктар да кездешет.

Ал эркиндик жөнүндө жазган, бирок өзү кул ээлеген коомдун өкүлү болгон. Бул жагдай бүгүнкү күнгө чейин тарыхчылардын талаш темасы бойдон калууда.

Бирок дал ушул карама-каршылык адамзат тарыхынын дагы бир сабагын көрсөтөт. Эркиндик идеясы көп учурда аны толук ишке ашыра албаган адамдар тарабынан да алдыга сүрөлөт. Идея аны жараткан адамдан узак жашайт. Кийинки муундар ошол идеяны кеңейтип, тереңдетип, жаңы мааниге ээ кылат.

АКШда аялдардын шайлоо укугу, кулчулуктун жоюлушу жана жарандык укуктар үчүн кыймылдар кийинчерек дал ошол «бардык адамдар тең укуктуу жаратылган» деген принципке таянып өнүккөн.

Биз үчүн сабак

Томас Жефферсондун мурасы биринчи кезекте бир чындыкты эске салат: эркиндик өзүнөн өзү пайда болбойт. Ал бирөөнүн белеги эмес. Ал үчүн ар бир муун кайрадан күрөшөт. Бийлик табиятынан кеңейүүгө умтулат. Ага чектөө койгон күч — мыйзам, эркин басма сөз, көзкарандысыз сот жана аң-сезими ойгонгон жарандар.

Жефферсон адамдар өкмөттөн корккон жерде зулумдук жараларын, өкмөт элден корккон жерде эркиндик жашай турганын айткан.

Анын көзү өткөнүнө эки кылымдан ашса да, бул ой эскирген жок. Анткени мамлекеттер өзгөрөт, падышалар кетет, президенттер алмашат. Бирок адамдын эркиндикке болгон умтулуусу өзгөрбөйт.

Ошол себептен Томас Жефферсонду Американын гана саясатчысы катары эмес, адамзаттын эркиндик жөнүндөгү узак баянынын маанилүү каармандарынын бири катары кароого татыктуу. Анын калеми менен жазылган идеялар бүгүн да дүйнөнүн көп өлкөлөрүндө мыйзамдардын, конституциялардын жана эркин жашоого болгон үмүттөрдүн арасында жашап келет.

Томас Жефферсондун учкул ойлору

«Эгер бир эл цивилизациялуу коомдо жашап, эркин да, сабатсыз да болууну көздөсө, анда ал эч качан өзү күткөн натыйжага жетпейт. Жарандарды күрөш жолу гана мүдөөсүнө жеткирет». (Lib Quotes)

♦   ♦   ♦

«Эл так маалымат алган учурда гана өзүн өзү башкарууга ишенсе болот».

♦   ♦   ♦

«Бийликтин негизи — элдин пикири. Ошондуктан эң биринчи кам көрүлөр аракет ошол укукту сактоого тийиш».

♦   ♦   ♦

«Жарык (enlightenment — агартуу) менен эркиндик дайыма ажырагыс».

♦   ♦   ♦

«Эркиндиктин ашыкчалыгынан келген ыңгайсыздыктарды эркиндиктин жетишсиздигинен келген азаптардан артык көрөм».

♦   ♦   ♦

«Элдин билимдүүлүгү эркиндикти сактоонун эң ишенимдүү тиреги болуп саналат».

Тарых сабагы

Жефферсондун көзү өткөнүнө эки жүз жылдан ашса да, анын негизги эскертүүсү бүгүн да актуалдуу: эркиндик менен демократия өзүнөн өзү сакталбайт. Аларды мыйзам гана эмес, маалыматтуу жана жоопкерчиликтүү жарандар сактайт. Ошондуктан Жефферсон үчүн мектеп (school), китеп (book), гезит (newspaper) жана шайлоо (election) бир эле чынжырдын шакектери саналган.

Жаратма Интеллектин (ChatGPT) жардамы менен даярдаган О`Шакир

Эгер «РухЭш» сайтынын ишмердиги токтоп калбашын кааласаңыз, бизди колдоо үчүн төмөнкү банктык эсебибизге өз каалооңузга жараша акча которо аласыз... Мбанк + 996 558 08 08 60 жана Оптимабанк-4169585341612561.