Тарыхта адам баласы бийлик кимдин колунда болуш керек деген суроого көп жолу жооп издешкен. Падышалар өздөрүн Кудай тандаганын айтышкан. Аскер башчылары күчтүүнүн укугу бар дешсе, революционерлер эл бийлик кылышы керек деп чыгышкан.

А башка суроо: агер бийлик жакшы адамдын колуна тийсечи? Ал эми эртең анын ордуна жаман адам келсечи? Дал ушул суроого жооп издеген адам — Монтескө (Montesquieu) болгон.

Ал адамзатка жөнөкөй, бирок улуу чындыкты түшүндүрөт: эркиндик жакшы адамдарга гана эмес, жакшы түзүлгөн мыйзамдарга жана бийликтин тең салмактуулугуна таянганда узак жашайт.

Франциядагы сарайлардын көлөкөсүндө

Монтескө 1689-жылы Францияда ак сөөктөрдүн үй-бүлөсүндө төрөлгөн. Анын чыныгы аты-жөнү – Шарль-Луи де Секонда (Charles-Louis de Secondat). Бирок тарыхта ал көбүнчө Монтескө деген ат менен белгилүү.

Ал жашаган доордо Франция Европадагы эң күчтүү мамлекеттердин бири эле. Бирок ошол эле учурда бийлик өтө борборлошуп курулган.

Король Луи XIV (Louis XIV) өзүнүн атактуу сөзүн айткан: «Мамлекет — бул мен». Бул сөз ошол доордогу башкаруунун маңызын эң жакшы сүрөттөйт. Мыйзам, армия, салыктарды да бир борбор башкарчу.

Шарль Луи де Монтескө мындай тартиптин коркунучун көрө билген ойчул. Ал адамдардын табиятын байкап, мындай жыйынтыкка келген: ким болбосун, көзөмөлсүз бийликке ээ болсо, аны ашыкча пайдаланууга азгырылат. Көйгөй адамдардын жамандыгында эмес, бийликтин табиятында.

Саякатчы ойчул

Монтескө китепканада гана отурган философ эмес эле. Ал Европаны кыдырып, түрдүү өлкөлөрдүн мыйзамдарын, сотторун жана мамлекеттик түзүлүштөрүн изилдеген. Айрыкча Англиянын (England) саясый түзүлүшү анын көңүлүн өзгөчө бурган.

Ал жерде король болгону менен, парламент (Parliament) жана соттор да олуттуу роль ойноп келишкен. Монтескө ушул тажрыйбаны изилдеп жатып чоң жыйынтыкка келген: Эркиндикти адамдар эмес, институттар коргойт. Эгер бардык бийлик бир адамдын же бир мекеменин колуна топтолсо, эркиндик коркунучка кабылат. (Всемирная история)

Дүйнөнү өзгөрткөн идея

1748-жылы Монтескө өзүнүн эң атактуу эмгегин — «Мыйзамдардын руху» (The Spirit of the Laws) аттуу китебин жарыялаган. Бул китептеги эң таасирдүү ой – бийлик бутактарын бөлүштүрүү (separation of powers) теориясы. Анын ою боюнча мамлекетте үч негизги бийлик болушу шарт:

• мыйзам чыгаруу бийлиги (legislative power);
• аткаруу бийлиги (executive power);
• сот бийлиги (judicial power).

Булардын ар бири өз алдынча иштеп, бири-бирин көзөмөлдөп турушу зарыл. Анткени мыйзамды жазган адам аны өзү аткарса, ал эми өзү соттосо, анда эркиндик сакталбайт.

Монтескө үчүн эркиндиктин эң ишенимдүү коргоочусу — бийликтин теңме-тең бөлүнүшү болгон. (Стэнфордская энциклопедия философии)

Бир китептин дүйнөгө таасири

«Мыйзамдардын руху» жарык көргөндөн кийин бүтүндөй Европа аны талкуулай баштаган. Кийин Америкадагы көзкарандысыздык үчүн күрөшкөн саясый ишмерлер да дал ушул эмгектен шыктанган.

АКШнын конституциясын түзгөндөр да Монтескөнү эң көп окуган саясый ойчулдардын бири катары эсептешкен. Анын идеялары кийин Франциядагы революциячыларга, Европадагы реформаторлорго жана дүйнөнүн башка өлкөлөрүндөгү мыйзам чыгаруучуларга таасир эткен. (Центр Конституции)

Бүгүн дүйнөдөгү көптөгөн демократиялык мамлекеттерде парламент, өкмөт жана сот бийлигинин өз алдынча болушу дал ушул идеянын мурасы болуп саналат. (Стэнфордская энциклопедия философии)

Биз үчүн сабак

Монтескө бийликке ишенбегиле деген эмес. Ал бийликти көзөмөлсүз калтырбагыла деген. Анын пикиринде эркиндикти сактоо үчүн бийликке каршы да бийлик болууга тийиш. Мыйзам чыгарган органды башка институт көзөмөлдөсүн; Өкмөттү башка орган чектесин; Сот адилеттүүлүктүн өз алдынча тиреги болсун. Ошондо гана бир адамдын каалоосу бүтүндөй элдин тагдырына айланып кетпейт.

Үч жүз жыл өткөндөн кийин да Монтескөнүн бул сабагы маанисин жоготкон жок. Анткени адамдар өзгөрөт, өкмөттөр алмашат. Бирок бийликтин ашыкча топтолушу ар дайым эркиндик үчүн коркунуч бойдон калат.

Монтескөнүн улуу кеменгерлиги дал ушунда. Ал бийлик кимдин колунда болушу керек деген суроодон да маанилүү суроону койгон: «Бийликти ким көзөмөлдөйт?»

Аныгында демократиянын тарыхы ушул суроого жооп издеген тарых болуп калды.

Монтескө калтырган мурас ойлор

«Эркиндик — мыйзам уруксат берген нерсени жасоо укугу.» (Википедия)

«Тажрыйба көрсөткөндөй, бийликке ээ болгон ар бир адам аны кыянат пайдаланууга умтулат.» (Стэнфордская энциклопедия философии)

«Бийлик бийликти токтотууга тийиш.» (Стэнфордская энциклопедия философии)

«Эгер мыйзам чыгаруучу жана аткаруучу бийлик бир колго бириксе, эркиндик болбойт». (Центр Конституции)

«Сот бийлиги көзкарандысыз болмоюн, жаран өзүн коопсуз сезе албайт.» (Стэнфордская энциклопедия философии)

Тарыхый баян

АКШнын Конституциясын жазгандар Монтескөнү ушунчалык жогору баалашкандыктан, XVIII кылымдын аягында америкалык саясатчылар аны «саясый акылмандыктын пайгамбары» дешкен. Анын «Мыйзамдардын руху» эмгеги 1760–1800-жылдары Америкада эң көп окулган саясый китептердин бири болгон. Көптөгөн негиздөөчүлөр жаңы мамлекетти курууда дал ушул эмгекке кайра-кайра кайрылышкан. (Центр Конституции)

Жаратма Интеллектин (ChatGPT) жардамы менен даярдаган О`Шакир

Эгер «РухЭш» сайтынын ишмердиги токтоп калбашын кааласаңыз, бизди колдоо үчүн төмөнкү банктык эсебибизге өз каалооңузга жараша акча которо аласыз... Мбанк + 996 558 08 08 60 жана Оптимабанк-4169585341612561.