Агер Жон Локк адамдын табигый укуктарын коргосо, Монтескө бийликти чектөө жолун көрсөткөн. Бирок XVIII кылымда дагы бир суроо жоопсуз калган эле: Бийлик булагы эл болсо, анда элдин эрки деген эмне?

Көпчүлүктүн каалоосубу? Байлардын талабыбы? Же ар ким өз кызыкчылыгын көздөгөндө пайда болгон башаламандыкпы?

Бул суроолорго тереңден үңүлүп жооп издеген адам — Жан-Жак Руссо (Jean-Jacques Rousseau).

Анын эмгектери Француз революциясына (French Revolution) чейин эле бүтүндөй Европаны дүрбөлөңгө салган. Айрымдар аны эркиндиктин пайгамбары дешсе, башкалары өтө кооптуу ойчул катары көрүшкөн. Бирок бир нерсе талашсыз: Руссо адамзаттын демократия жөнүндөгү түшүнүгүн түп-тамырынан өзгөрткөн. (Станфордская энциклопедия философии)

Саатчынын уулу

Руссо 1712-жылы Женевада (Geneva) төрөлгөн. Атасы саат уста, апасы болсо Руссо төрөлгөндөн көп өтпөй каза болуп, балалыгы оор сыноолор менен өткөн. Ал жаш кезинен эле туруктуу кызматка же жогорку даражага ээ болгон эмес. Өмүрүнүн көп бөлүгүн көчүп-конуп, китеп окуп, өз алдынча билим алып өткөргөн. (Станфордская энциклопедия философии)

Балким дал ушул себептен ал сарайлардан эмес, карапайым адамдардын турмушунан сабак алгандыр. Ал байлык менен атак-даңк адамды буза турганын өз көзү менен көргөн. Ошол себептен анын бүт өмүрүндөгү негизги суроосу: “Эмне үчүн адам төрөлгөндө эркин келет да, кийин ар кандай көзкарандылыктардын туткунуна айланат?

«Адам эркин төрөлөт...»

1762-жылы Руссонун эң белгилүү эмгеги — «Коомдук келишим жөнүндө» (The Social Contract) жарык көргөн. Китептин биринчи сабы тарыхтагы эң белгилүү саясый сүйлөмдөрдүн бирине айланган: «Адам эркин төрөлөт, бирок бардык жерде кишенде жүрөт». (Станфордская энциклопедия философии)

Руссо бул сөз менен адамзаттын трагедиясын сүрөттөгөн. Анын пикиринде адамдар табиятынан эркин болушкан. Бирок убакыт өткөн сайын теңсиздик күчөп, байлар менен жакырлардын ортосундагы ажырым чоңоюп, айрым адамдар башкалардын үстүнөн бийлик жүргүзө баштаган. (Routledge Research)

Ошондо Руссо мындай суроо койгон: “Кантип адам эркиндигин сактоо менен мамлекетте жашап кете алат?”

Жалпы эрк деген эмне?

Руссонун эң белгилүү идеясы — жалпы эрк (general will) түшүнүгү. Анын ою боюнча коомдогу ар бир адамдын жеке кызыкчылыгы бар. Бирок мамлекет жеке кызыкчылыктардын жыйындысы эмес.

Элдин жалпы жыргалчылыгын көздөгөн орток кызыкчылык да болот. Мына ошол жалпы эрк. (Станфордская энциклопедия философии) Руссо үчүн мыйзам чыныгы мыйзам болушу үчүн ал бардык жарандардын жалпы кызыкчылыгына кызмат кылышы керек.

Мамлекеттин мыйзамдуулугу да дал ушул жалпы эркке таянганда гана жаралат. Бул идея кийин демократия, жарандык катышуу жана элдик суверенитет (popular sovereignty — элдик эгемендик) жөнүндөгү түшүнүктөрдүн өнүгүшүнө зор таасир берген. (Станфордская энциклопедия философии)

Эл өзү мыйзам чыгарышы керек

Руссо ошол доордун көпчүлүк ойчулдарынан кыйла алдыга кеткен. Эл жөн гана башкаруучуларды шайлап коюшу жетишсиз деп эсептеген ал. Анын пикиринде мыйзамдын чыныгы булагы — элдин өзү. Агер мыйзамдар элдин жалпы эркин билдирсе, анда адам мыйзамга баш ийип жашап да эркин бойдон калат.

Анткени ал башка бирөөнүн эмес, өзү катышкан жалпы чечимдин алдында жооп берет. (Станфордская энциклопедия философии) Бул идея кийин демократиялык башкаруунун өнүгүшүнө зор түрткү берген.

Революция үнү

Руссо 1778-жылы дүйнөдөн кайткан. Ал Француз революциясын көргөн эмес. Бирок революциячылар анын китептери менен азыктанышкан. Анын аты эл эркиндигинин символуна айланган.

Кийин көптөгөн саясый кыймылдар Руссодон шык алышкан. Айрымдары анын идеяларын эркиндик үчүн колдонушса, башкалары өз кызыкчылыгына ылайык бурмалап да жиберишкен. Ошондуктан Руссонун мурасы бүгүнкү күнгө чейин талкууланып келет. (Routledge Research)

Биз үчүн сабак

Руссо адамзатка өтө маанилүү сабак калтырды – Мамлекет элден жогору тура албайт. Мыйзам эл кызыкчылыгына кызмат кылууга тийиш. Эгер жарандар коомдук иштерден четтеп кетсе, анда алардын ордуна башкалар чечим чыгара баштайт.

Руссо үчүн эркиндик жөн гана чектөөлөрдүн жоктугу эмес. Эркиндик — адамдын өз коомунун тагдырына катышуусу. Ошондуктан анын идеялары бүгүн да актуалдуу.

Демократия жөнүндө сөз болгон жерде Руссонун үнү ар дайым жаңырып турат. Анткени ал адамзатка жөнөкөй, бирок терең суроону калтырган: «Элдин атынан сүйлөгөн адам чындап эле элдин үнүн жеткиреби?»

Жан-Жак Руссодон калган асыл ойлор

«Адам эркин төрөлөт, бирок бардык жерде кишенде жүрөт».

*       *       *

«Эң күчтүү адам да дайыма кожоюн боло албайт, эгер күчүн укукка айландырбаса».

*       *       *

«Эркиндиктен баш тартуу — адамдык сапаттан баш тартуу».

*       *       *

«Мыйзам эл өзү үчүн өзү кабыл алган эрежелерден турушу керек».

*       *       *

«Жалпы эрк дайыма жалпы жыргалчылыкты көздөйт».

*       *       *

Тарыхый баян

Иммануил Канттын (Immanuel Kant) үйүндө илинип турган жалгыз портрет Руссонуку болгон деген белгилүү баян бар. Немис ойчулу Руссонун эмгектерин окуп, адамдын кадыр-баркы жөнүндө түшүнүгүнө чоң таасир алганын жашырган эмес. Кийин Руссонун идеялары жарандык теңдик, элдик эгемендик жана катышуучу демократия жөнүндө дүйнөлүк талкуулардын өзөгүнө айландырган. (Станфордская энциклопедия философии)

Эми бул сериябыздын кийинки каарманы логикалык жактан Бенжамин Франклин (Benjamin Franklin) болмокчу. Эгер Локк идеяны жаратса, Монтескье аны системага айландырса, Руссо элдин үнүн түшүндүрсө, Франклин ошол идеяларды турмушта ишке ашырган мамлекеттик ишмер, ойлоп табуучу жана агартуучу катары көрүнөт.

Жаратма Интеллектин (ChatGPT) жардамы менен даярдаган О`Шакир

Эгер «РухЭш» сайтынын ишмердиги токтоп калбашын кааласаңыз, бизди колдоо үчүн төмөнкү банктык эсебибизге өз каалооңузга жараша акча которо аласыз... Мбанк + 996 558 08 08 60 жана Оптимабанк-4169585341612561.