Юваль Ной Харари — тарыхчы. Бирок ал өткөндү эмес, келечекти окуй билген бүгүнкү дүйнөлүк көрөсөн авторлордун бири. Анын китептери — “Sapiens” («Акыл-эстүү адамзат: адам тарыхынын кыскача баяндамасы»), “Homo Deus” («Кудай-адам: адамзаттын келечектеги багыты»), “21 Lessons for the 21st Century” («XXI кылым үчүн 21 сабак») — жалпы адамзатка кагылган коңгуроо.

Хараринин негизги суроосу жөнөкөй, бирок олуттуу: “Технология ушунча ылдам өнүгүп жаткан учурда, биз адам бойдон калабызбы?”

ТЕХНОЛОГИЯ АДАМДЫ АШЫП ӨТҮҮДӨ

Негизги тезис: “Адам өзү жараткан технологияны көзөмөлдөй албай калуу коркунучунда”.

Харари жаратма интеллект (ал айткандай — эсептөөчү), биотехнология, чоң маалымат (big data) адамдын кесибин, чечим кабыл алуусун, аң-сезимин алмаштыра баштаганын эскертет.

Кооптуу жагы: адамдан жакшы эсептеген, алдын ала болжолдогон алгоритмдер пайда болду. Эртең кимге кредит берилет, ким жумушка алынат, ким шектүү деп табылат дегенди адам эмес, система чечиши мүмкүн. Биз технологияны “оюнчук” катары кабыл алып жатсак, Харари минтип эскертет: “Эгер сен технологияны түшүнбөсөң, ал сени башкарат”.

“КЕРЕКСИЗ АДАМДАР” КЛАССЫ ПАЙДА БОЛУШУ МҮМКҮН

Негизги тезис: “21-кылымда эксплуатация эмес, керексиз болуп калуу — эң чоң трагедия”. Өнөр жай доорунда адамдын эмгеги керектелчү. Ал эми автоматташууда айдоочу, кассир, катчы, айрым мугалим, журналисттер да керексиз болуп калуу коркунучунда.

Хараринин кооптонуусу: элита — технологияга ээ, а калгандары — социалдык четке сүрүлгөн катмар. Арийне, биз “жумуш жогуна” даттанабыз. Бирок маселе башкада: “Биздин билим келечекте керекпи, жокпу?”

БИЛИМДИН МААНИСИ ӨЗГӨРДҮ

Негизги тезис: “Маалымат эмес, адаптация — негизги көндүм.” Хараринин эң күчтүү ой жүгүртүүсү ушул. Ал айтат: маалыматты Google билет, формуланы алгоритм эсептейт, эрежени система сактайт. А адамга эмне калат? Жооп: үйрөнгөндү үйрөнүү, эмоционалдык туруктуулук, сынчыл ой жүгүртүү, этика.

Бизде дагы эле “диплом = билим” деген түшүнүк бар. Харари болсо: “Өмүр бою кайра-кайра үйрөнбөсөң, турмушта өз ордуңду таппайсың” дейт.

ИДЕНТТҮҮЛҮК КРИЗИСИ: БИЗ КИМБИЗ?

Негизги тезис: “Улуттук, диний, маданий баяндар адамды сооротот, бирок адаштырышы мүмкүн”. Ошондон улам Харари “Sapiens” аттуу эмгегинде адамзат жомоктор менен жашайт дейт: улут, акча, мамлекет, идеология – булардын баары коллективдик ишеним. Анын кооптуу жагы: эгер чындык жомоктун көлөкөсүндө калса, фанатизм жаралат.

Салт — элге таяныч-тирек, бирок ал ой жүгүртүүгө тоскоолдук жаратпашы керек. Ошон үчүн Харари сүйүүдө да эс-акылдуу күмөн саноону сунуштайт.

ЭРКИНДИКТИН ЖОГОЛУШУ АКЫРЫНДАП БАШТАЛАТ

Негизги тезис: “Көпчүлүк эркиндиктен коркуп, көзөмөлдү тандайт.” Коопсуздук үчүн: камера, биометрика, онлайн көзөмөл, нормалдуу көрүнүшкө айланып барат.

Хараринин эскертүүсү: эркиндик бир күндө эмес, майда чечимдер аркылуу жок болуп тынат. “Уят”, “эл эмне дейт”, “жогорку жак” — бул да көзөмөлдүн формасы. Эркиндикти коргоо үчүн ички жоопкерчилик эң зарыл.

ЭТИКА — XXI КЫЛЫМДЫН НЕГИЗГИ СУРООСУ

Негизги тезис: “Технологияга суроо бербеген коом — курмандыкка кабылат”. Эмне кылууга болот деген суроо эмес, эмне кылууга болбойт деген суроо маанилүү. Илим, технология, Жаратма Интеллект — баары адамдык баалуулукка кызмат кылууга тийиш.

Юваль Ной Харари пайгамбар эмес, бирок ал коркунучту алдын ала көрсөткөн ойчул. “Келечек бизге эмес, биз келечекке жоопкербиз” дегени да ошол.

Хараринин бизге негизги чакырыгы мындай: ойлон, суроо бер, сокур ишенбе, үйрөн, адам бойдон кал!

Жаратма Интеллектин (ChatGPT) жардамы менен даярдаган О`Шакир

Эгер «РухЭш» сайтынын ишмердиги токтоп калбашын кааласаңыз, бизди колдоо үчүн төмөнкү банктык эсебибизге өз каалооңузга жараша акча которо аласыз... Мбанк + 996 558 08 08 60 жана Оптимабанк-4169585341612561.