Светлана Алексиевич — 21-кылымдагы документалдык адабияттын эң таасирдүү өкүлдөрүнүн бири. Ал 1948-жылы Украинанын Ивано-Франковск шаарында туулуп, Беларусь жеринде өскөн. Кесиби – журналист.

Анын чыгармачылыгы классикалык роман формасына окшобойт. Ал ондогон, кээде жүздөгөн адамдар менен маектешип, алардын монологдорун көркөм композицияга айлантат. Натыйжада “көп үндүү роман” жаралат.

Анын негизги китептери: “Согуштун аял эмес жүзү”, “Акыркы күбөлөр”, “Цинк балдар”, “Чернобыль дубасы”...

2015-жылы ал адабият боюнча Нобель сыйлыгын алып, “азап чегүүнүн жана кайраттуулуктун энциклопедиясын жараткан көп үндүү чыгармачылыгы үчүн” деп бааланган.

Алексиевич тарыхты мамлекеттин эмес, адамдын көзү менен карайт. Анын прозасында идеология эмес, тирүү үн сүйлөйт.

– Сизди “документалдык жазуучу” аташат. Өзүңүз бул аныктамага кандай карайсыз?

— Мен фактылар менен иштейм. Роман жазбайм, бирок китептеримде сюжет бар. Мен адамдын ички монологун угам. Мен үчүн эң маанилүүсү — тарых эмес, адамдын тарыхтагы абалы. Ошондуктан “сезимдердин тарыхын” жазам.

– Сиздин чыгармаларыңызда согуш, Чернобыль, советтик доордун кыйрашы — баары адамдын үнү аркылуу берилет. Эмне үчүн дал ушул ыкманы тандадыңыз экен?

— Биз чоң идеяларга ишенип жашадык. Коммунизм, жеңиш, империя. Бирок ошол улуу идеялардын артында карапайым адамдардын кайгысы, сүйүүсү, коркуусу калды. Мен ошол жашыруун калган сезимдерди чогултам.

Тарых китептерде башкача, ал эми ашканада айтылган сөздөрдө башкача.

– Советтик адам феномени сиздин китептериңизде борбордук тема болуп келет. Ал ким?

— Советтик адам — бул идеологияга ишенген адам. Ал өзүн чоң долбоордун бөлүгү сезген. Ал өз өмүрүн “келечек үчүн” курман кылууга даяр болгон. Бирок ошол эле учурда ал коркуп жашаган. Баарына унчукпай чыдаган. А СССР кулагандан кийин да советтик аң-сезим жоголгон жок. Ал травма катары калды. Себеби биз эркиндикке даяр эмес элек.

– Согуш темасына кайра-кайра кайрылганыңыздын себеби?

— Согуш — бул адамды эң ачык абалда көрсөткөн учур. Ал жерде жасалма патриотизм эмес, чыныгы коркуу, чыныгы сүйүү көрүнөт. Мен согуштун “баатырдык” версиясын эмес, анын адамдык баасын көрсөтөм.

– Сиз Нобель сыйлыгын алганда “азап чегүүнүн энциклопедиясын” жаздым дедиңиз. Бул үмүтсүздүк эмеспи?

— Жок. Мен адамдардын кайгысын гана эмес, алардын чыдамкайлыгын да жаздым. Адам — укмуштуудай жан. Ал эң оор шартта да сүйө алат, үмүт кыла алат.

Мен эч кандай баатырдык эпос жазгым келген жок. Тек гана согуштун баасын — энелердин көз жашы, балдардын жетимдиги аркылуу көрсөтүүнү кааладым.

– Сиздин чыгармачылыкта “кичинекей адам” дайыма борбордо. Эмне үчүн?

— Себеби чоң идеялар ар дайым кичинекей адамдардын тагдыры аркылуу ишке ашат. Мен саясатчыларды эмес, ашканада ыйлап отурган аялдардын үнүн угам. Анткени чыныгы тарых ошол жерде — күнүмдүк турмушта.

Алексиевичтин чыгармачылык ыкмасы

Анын иш процесси кээде 5–10 жылга созулат. Ал жүздөгөн маектерди жазып алып, кийин аларды кыскартып, көркөм монтаж кылат. Натыйжада: автордук үн менен каармандардын үнү аралашып, “хор” жаралат.

Бул ыкма азыркы адабият менен журналистиканын чегарасын жоготкон жаңы ыкма эсептелет.

Маектин негизги булагы:

• The Nobel Prize – Нобель лекциясы жана расмий интервью (2015)
• BBC – Нобелден кийинки маек