Итало Кальвинонун “Көрүнбөс шаарлар” китебинде Марко Поло Кублай ханга ар түрдүү шаарларды сүрөттөйт. Бирок окурман дароо байкайт: бул шаарлар таштан, дубалдан турбайт, ал – эстутумдан, үмүт-тилектен, өкүнүчтөн курулганын.

Алгачкы шаарлардын бири — эстутумга таянган шаар.

Үзүндүнүн маңызы (идеялык баяндоо)

Бул шаарда ар бир көчө, ар бир тепкич, ар бир үй — өткөндү эске салат. Адам шаар кыдырып жүрүп, өзү билбей туруп өзүнүн мурдагы жашоосун аралап чыгат.

Шаар азыркы учур үчүн эмес, эстеп калуу үчүн курулгандай таасир жаратат. Бирок маселе ушунда: эстутум көбөйгөн сайын, шаар жашоого эмес, жашоону кайгыга айландыра баштайт.

Кальвино эскертет: эстутум — пайдубал, бирок ал дубал болуп калбашы керек. Эгер коом өткөндү гана эстеп, азыркыны жашабай, келечекти элестете албаса, анда ал шаар көрүнбөс түрмөгө айланат.

Кальвино мындай үзүндү аркылуу суроо берет: Биз салтты сактап жатабызбы же салттын ичинде камалып калдыкпы?

Бул суроо жалпы адамзат үчүн өзгөчө маанилүү. Анткени, эстутумду жоготуу — трагедия, бирок эстутум менен гана жашоо — токтоп калуу. Демек, автордун чыгармасында курулган шаар бизге мындай сабак берет: Өткөндү эстеп жашабаган коом — тамырсыз. Өткөндөн чыга албаган коом — кыймылсыз.

Кальвино окурманды эч нерсеге чакырбайт. Ал жөн гана көрсөтөт. Ал эми чечим — өз колубузда.

«Көрүнбөс шаарлар» – ойдун архитектурасы

Эмне үчүн адам каалаганына жетсе да тынчый албайт? Итало Кальвино каалоо жөнүндө түз айтпайт. Ал каалоону шаарга айландырат. Бул шаарлар адам эңсеген нерселерден курулган, бирок ошол эле каалоолор анын тынчын алып турат.

Үзүндүнүн маңызы (идеялык баяндоо)

Бул шаарда ар бир нерсе тилектен жаралган. Үйлөр — кыялдай кооз, көчөлөр — үмүттөй кенен. Бирок шаар тургундары дайыма башка жакты карап турушат. Алар азыркысы менен жашабайт, дагы жетпей калган нерсени ойлошот. Каалоо аткарылган сайын, жаңы каалоо жаралат. Шаар кеңейген сайын, пенде баласынын ичи бошой берет.

Кальвинонун эскерткени: каалоо кыймылдаткыч күчкө ээ болгону менен, бирок ал негизги максат эмес. Эгер адам дайыма эртеңкини күтүп, бүгүнкүсүн жашабаса, анда ал өз бактысын дайыма кийинки көчөгө жылдырып жүрө берет. Арийне, каалоо аткарылбай калганда эмес, аткарылгандан кийинкиси коркунучтуу. Анткени ошондо гана адам өзүнө суроо берет: “Эми эмне болот?”

Сөз чындыкты кантип жашырат?

Кальвино үчүн тил — жөн гана байланыш каражаты эмес. Тил — чындык менен анын көлөкөсүнүн ортосундагы дубал. Бул шаарда эч нерсе түз айтылбайт. Баары белги аркылуу сүйлөйт: ишарат, символ, салттуу сөз айкаштары.

Адамдар сөздү колдонуп, бирок маанини жашырышат. Бир сөз — бир нече түшүнүк. Бир белги — ар кимге ар башка чындык. Шаар тилге толгон, бирок түшүнүү аз.

Бул шаар — коомдук уяттын шаары. Бизде “болбойт”, “туура эмес”, “эл эмне дейт” деген сөздөр так эмес, бирок күчкө ээ.

Кальвино мындай дейт: кээде тил чындыкты ачпайт, аны кооз жаап коёт. Сөз көбөйгөн сайын, чындык көмүскөдө калат.

Ой түйүнү – чыныгы коркунуч, ал калп эмес. Чыныгы коркунуч — ашыкча кооздолгон чындык.

Өлүм жана убактылуулук шаарлары

Адам эмнеден качат? Бул шаарларда убакыт токтоп турбайт. Ал көзгө көрүнбөйт, бирок баарын өзгөртөт.

Бул шаарда имараттар урайт, эстеликтер өчөт, аттар унутулат. Адамдар өлүм жөнүндө сүйлөбөйт. Бирок кадам сайын убактылуулукту сезишет. Шаар дайыма өзгөрүп турат, ал эми адамчы? Өзгөргүсү келбейт.

Бизде өлүм темасы жабык, оор, айтылбаган коркунуч. Кальвино болсо аны жашоонун бир бөлүгү катары көрөт. Өлүмдү кабыл алган адам гана убакытты баалай билет.

Эгер адам “кийинкиге” калтырып жашаса, “убакыт бар” деп ойлосо, анда ал өз өмүрүн көрбөй өтүп кетиши мүмкүн. Арийне, убактылуулукту түшүнүү — кайгы эмес, сергектик.

Бийлик жана тартип шаарлары

Тартип качан зынданга айланат? Итало Кальвино бийликти ачык сындабайт, ал тартипке ашыкча ишенген шаарды сүрөттөйт.

Бул шаарда баары так: мыйзам, эрежелер, жол-жобо. Бирок бул тактык – суроону жок кылат, тандоону кыскартат. Адамдар тартипке баш ийет, бирок ой жүгүртпөйт.

Бул шаар – “жогору жак билет”, “ушундай болушу керек”, “каршылык көрсөтпө” деген түшүнүктөргө окшош.

Кальвино эскертет: тартип ойду басмырласа, кооптуу. Адам тартип үчүн эмес, тартип адам үчүн болууга тийиш.

Мындагы ой түйүнү: эркиндик башаламандык эмес, ал — жоопкерчиликтүү тандоо.

Итало Кальвино бизге шаарларды сүрөттөп жатып, коомдун ички картасын ачат. Бул шаарлар сыртта эмес, биздин ойдо, тилибизде, коркуубузда. “Көрүнбөс шаарлар” жөн гана дүйнөлүк текст эмес, ал өзүбүзгө коюлган суроо.

Жаратма Интеллектин (ChatGPT) жардамы менен даярдаган О`Шакир

Эгер «РухЭш» сайтынын ишмердиги токтоп калбашын кааласаңыз, бизди колдоо үчүн төмөнкү банктык эсебибизге өз каалооңузга жараша акча которо аласыз... Мбанк + 996 558 08 08 60 жана Оптимабанк-4169585341612561.