ЧЫНДЫКТЫН КАРООЛЧУСУ

Адабият тарыхында айрым жазуучулар чыгармалары менен гана эмес, өз өмүрү менен да символго айланышкан. Англиялык жазуучу Жорж Оруэлл ошол алпттардын бири.

Анын чыныгы аты – Эрик Артур Блэр. Бирок дүйнө аны Жорж Оруэлл деген ат менен тааныйт. Ал байлыкка, мансапка же атакка эмес, чындыкка кызмат кылууну тандаган жазуучу. Бул тандоо ага жеңил-желпи буюрган эмес.

Жаш чагында Британия империясынын полиция кызматында иштеп, колониялык бийликтин өкүлү болуп жүрүп, бирок ошол кызмат анын жан дүйнөсүн тынч койгон жок. Ал адамды адам пенде эзген түзүлүштү ичинен көргөн. Акыры кызматтан кетип, жазуучулук жолду тандайт. Мына ушул кадам анын өмүрүндөгү биринчи чоң эркиндик актысы. (Biography)

Оруэлл үчүн жазуучулук — кооз сүйлөм, койкоңдогон куу чирендик эмес эле. Ал жазуулукту абийирдин милдети катары түшүнгөн. Испаниядагы жарандык согушка өз ыктыяры менен катышып, тоталитаризмдин жүзүн өз көзү менен көрөт. Ошондон кийин анын калеми эркиндиктин куралына айланган. (Biography)

Анын атактуу «Мал сарай» жана «1984» романдары жөн гана көркөм чыгармалар эмес. Алар бийлик чексиз күчкө ээ болгондо адам тагдыры кандай шорлой турганын эскерткен коңгуроо. Оруэлл бир гана фашизмди эмес, адам эркиндигин муунткан бардык түзүлүштөрдү айыптайт. Ал үчүн кайсы жалган желек астында айтылбасын — бийликтин убадалары көп учурда жалган. (iep.utm.edu)

Оруэллдин күчү анын саясый көз карашында гана эмес, чындыкка болгон берилгендигинде. Ал жазуучунун эң чоң милдети — бийликтин үнүн кайталоо эмес, коом уккусу келбеген чындыкты айтуу деп эсептеген. Өзүнүн «Эмне үчүн жазам?» деген белгилүү эссесинде ал 1936-жылдан кийинки олуттуу эмгектеринин баары тоталитаризмге каршы жана эркиндик үчүн жазылганын айткан. (Википедия)

Бүгүн да дүйнөдө жалган маалымат, коркутуу, цензура жана көзөмөл күчөгөн сайын Оруэллдин үнү кайра угулат. Себеби эркиндиктин душмандары өзгөргөнү менен алардын табияты өзгөрбөйт.

Кыргыз адабияты үчүн да Оруэллдин сабагы абдан маанилүү. Жазуучу – эл көңүлүн тапкан мактоочу эмес, анын абийирин ойготкон ойчул. Калемгер бийликтин көлөкөсүндө эмес, чындыктын жарыгында турууга тийиш. Ошондуктан анын өмүрү жазуучунун тагдыры кандай болушу керек деген суроого эң таасирдүү жооп.

ЧЫНДЫК ҮЧҮН ТҮРМӨГӨ КЕСИЛГЕН ДРАМАТУРГ

Адабият тарыхында сөзү үчүн куугунтукка алынган жазуучулар көп. Бирок сөзү үчүн түрмөгө түшүп, кийин ошол эле өлкөнүн президенти болгон калемгерлер өтө сейрек кездешет. Чех элинин уулу Вацлав Гавел ошондой адамдардын бири.

Вацлав Гавел жаш кезинен коммунисттик режимдин эки жүздүүлүгүн көрүп өсөт. Анын пьесаларында адамдын ички эркиндиги менен мамлекеттик жалганчылыктын ортосундагы карама-каршылык сүрөттөлөт. Бийлик мындай чыгармаларды эч кечирбейт. Китептери тыюуга алынып, өзү бир нече жолу камакка алынат.

Бирок Гавел үчүн эркиндик саясаттан мурда адамдын руханий абалы болчу. Ал: «Адам үмүт бар үчүн эмес, чындык бар үчүн күрөшөт» деген ойду өмүрү менен далилдеген драматург.

1989-жылы Чехословакияда коммунисттик түзүлүш кулаганда эл президенттикке саясатчыны эмес, жазуучуну тандайт. Ошентип түрмөнүн туткунунан мамлекет башчысына чейинки жол тарыхтагы эң өзгөчө тагдырлардын бири болуп калды.

Вацлав Гавелдин өмүрү бизге калемдин күчү кээде аскерден да, министрден да күчтүү боло аларын эске салат.

УНЧУКПООГО БОЛБОЙТ ДЕГЕН АКЫН

Орусиянын күмүш доорунда көп акындар тилдерин тишке каткан. Бирок алардын арасынан Анна Ахматовадай азапты да, абийирди да көтөрүп өткөнү аз.

Революциядан кийин анын жакындары атылып, камалып, сүргүнгө айдалат. Жалгыз уулу да түрмөгө түшкөн. Ошол жылдары Ахматова өзү да ар дайым камакка алынуу коркунучу алдында жашайт. Бирок ал өз үнүн өчүргөн жок. Өзүнүн белгилүү «Реквием» поэмасында миллиондогон энелердин кайгысын сүйлөттөйт. Бул чыгарма кагазга түшүрүлбөй, адамдардын эсинде жатталып жүргөн учурлар болгон. Себеби аны сактоо өмүргө коркунуч жараткан доор эле.

Ахматова поэзияны жеке тагдыр жөнүндө эмес, бүтүндөй элдин ар-намысы жөнүндө сүйлөгөн өнөргө айландырган. Анын өмүрү акындын эң биринчи милдети — элдин эстутумун сактоо экенин көрсөтөт.

БИР ЫР ҮЧҮН ӨМҮРҮН БЕРГЕН АКЫН

Осип Мандельштамдын тагдыры — сөздүн баасы кээде өмүргө тете болору тууралуу эң кайгылуу мисал. Ал бийликти даңазалаган ырларды жазуудан баш тарткан. Тескерисинче, ошол доордогу зулумдукту ашкерелеген бир нече сап ыр жараткан. (Ал ыр менен бул шилтемеден таанышасыз>>>)

Ошол ыр анын тагдырын чечип, 1934-жылы камакка алынып, кийин сүргүнгө жөнөтүлөт. Бир нече жылдан соң кайра кармалып, лагерге айдалат да, ошол жакта ачарчылыктан жана оор шарттан көз жумат.

Мандельштамдын өмүрү бизге адабияттын чыныгы күчү анын көлөмүндө эмес, чындыкка берилгендигинде экенин түшүндүрөт. Көрсө, тарыхты өзгөртүү үчүн миң барак эмес, бир нече сап ыр жетиштүү тура.

УЛУТТУН ОЙГОНУШУН ЖАЗГАН АКЫН

Украин элинин тарыхында Тарас Шевченконун орду өзгөчө. Ал дыйкандын үй-бүлөсүндө туулуп, крепостной кулчулуктун азабын көргөн. Бирок тагдыр аны акындыкка алып келген.

Шевченко өз элинин тилинде жазууну тандап, ошол мезгилде бул саясый каршылыкка тете кадам болгон. Анын ырларында эркиндикке умтулуу, улуттук намыс жана адамдык кадыр-барк темалары үстөмдүк кылат.

Мындай чыгармалар үчүн ал камакка алынып, аскердик сүргүнгө жөнөтүлөт. Атүгүл ага ыр жазууга жана сүрөт тартууга тыюу салынган. Бирок анын чыгармалары украин элинин аң-сезимин ойготкон руханий күчкө айланган.

Тарас Шевченко бизге тилди сактоо — улутту сактоо экенин эскертип турат. Ал эми бул шилтемедеги чыгармасында Кыргыз жери тууралуу учкай кеп учурайт>>>.

ЭСТУТУМДУН КОРГООЧУСУ

Милан Кундера эркиндик жөнүндө кыйкырып эмес, терең ой жүгүртүү аркылуу жазган жазуучу.

Чехословакиядагы тоталитардык доор анын чыгармачылыгына түздөн-түз таасир эткен. Анын чыгармалары бийликке жакпай, китептери тыюуга алынган. Кийин ал Францияга кетүүгө аргасыз болгон.

Кундеранын романдарында адамдын эстутуму менен бийликтин унуттурууга болгон аракети дайыма кагылышат. Ал тоталитаризмдин эң коркунучтуу куралы түрмө эмес, эстутумду жок кылуу экенин көрсөткөн.

Анын чыгармаларындагы каармандар көбүнчө эркиндик менен коопсуздуктун, сүйүү менен жалгыздыктын, чындык менен унутуунун ортосунда жашайт.

Милан Кундера бизге тарыхты эстөө да эркиндиктин бир формасы экенин үйрөтөт >>>>>.

Жаратма Интеллектин (ChatGPT) жардамы менен даярдаган О`Шакир

Эгер «РухЭш» сайтынын ишмердиги токтоп калбашын кааласаңыз, бизди колдоо үчүн төмөнкү банктык эсебибизге өз каалооңузга жараша акча которо аласыз... Мбанк + 996 558 08 08 60 жана Оптимабанк-4169585341612561.