1-бөлүк мында>>>

КУЛ БОЛГОН АКЫЛДЫН ТАБИЯТЫН АЧКАН ОЙЧУЛ

XX кылымда тоталитаризмдин табиятын түшүндүрүүгө аракет кылган жазуучулар көп, бирок алардын арасында Чеслав Милоштун орду өзгөчө.

Польшада туулуп өскөн Милош эки зор зулумдукту — нацизм менен коммунизмди тең катар башынан кечирген. Адам кантип эркиндигинен гана эмес, өз алдынча ой жүгүртүү жөндөмүнөн ажырап каларын аңдоого үйрөтөт ал.

Анын эң белгилүү эмгектеринин бири — «Кул акыл» аттуу китеп. Бул чыгармада Милош тоталитардык коомдо жашаган интеллигенция эмне үчүн жалганга кызмат кыларын талдаган. Ал коркуу гана эмес, ыңгайлашуу жана өзүн-өзү алдоо да кулчулуктун булагы болуп каларын көрсөткөн.

Өлкөсүндөгү коммунисттик бийлик менен келишпестиктен улам ал Батышка чыгып кетүүгө аргасыз болот. Бирок сүргүндө жүргөндө да өз элинин тагдырына кайдыгер караган эмес.

Милоштун сабагы жөнөкөй: эркиндик биринчи кезекте адамдын аң-сезиминде жашайт. Эгер акыл кулга айланса, сырттагы эркиндик да узакка созулбайт.

СҮРГҮНГӨ АЙЛАНГАН НОБЕЛЬ СЫЙЛЫГЫНЫН ЭЭСИ

Иосиф Бродский бийликтин эмес, поэзия тили менен сүйлөгөн акын эле.

Ленинградда чоңойгон жаш акын расмий адабияттын чегине сыйбайт. Анын ырларында мамлекетти мактаган ураандар эмес, адамдын ички дүйнөсү, жалгыздыгы жана эркиндиги жашаган.

1964-жылы сот аны «коомго пайдасыз адам» деп жарыялайт. Бул айып тарыхтагы эң күлкүлүү, эң кайгылуу өкүмдөрдүн бири болуп калды. Сот акындан кесибин сураганда, ал: «Мен акынмын», — деп жооп берген. Бирок бийлик үчүн бул жооп жетиштүү эмес эле.

Бродский сүргүнгө айдалып, кийин мекенинен биротоло чыгарылып, Батышта жашоого аргасыз болот. Арийне, убакыт өтүп, ошол эле акын дүйнөлүк адабияттын эң бийик зоболосу>>> — Нобель сыйлыгына ээ болду.

Бродскийдин өмүрү бийлик адамды мекенинен ажырата аларын, бирок анын үнүн өчүрө албасын далилдеп турат.

ЭСТУТУМДУ САКТАП КАЛГАН АЯЛ

Айрым адамдар чыгармасы менен эмес, өзүнүн бекем эрки менен да тарыхта калат. Надежда Мандельштам ошондой инсандардын бири. Ал акын Осип Мандельштамдын өмүрлүк жары. Бирок анын тагдыры жөн гана улуу акындын жубайынын тагдыры эмес.

Осип Мандельштам камалып, сүргүнгө айдалгандан кийин анын ырларынын көбү жок кылынышы мүмкүн эле. Надежда ошол ырларды жаттап сактап калган каарман. Кээ бир чыгармаларды кагазга түшүрүүгө мүмкүн болбогондуктан, аларды эсинде сактап жүргөн.

Кийинчерек жазылган анын эскерүүлөрү тоталитаризм доорунун эң күчтүү күбөлүктөрүнүн бири болуп калды. Ал коркунуч адамдын денесин гана эмес, эстутумун да басып алууга аракет кыларын жазган.

Надежда Мандельштам бизге кээде тарыхты сактап калуу үчүн китеп жазуу эмес, эстен чыгарбоо жетиштүү экенин үйрөттү.

ЭЛ ҮНҮН ДҮЙНӨГӨ ЖЕТКИРГЕН АКЫН

Пабло Неруда — Латын Америкасынын поэзиясын дүйнөгө тааныткан улуу акындардын бири. Анын ырлары сүйүү жөнүндө да, жалгыздык жөнүндө да, элдин тагдыры жөнүндө да сүйлөйт. Неруда поэзияны жеке сезимдердин гана эмес, коомдук жоопкерчиликтин да тилине айландырган акын.

Саясый көзкараштары үчүн ал куугунтукка кабылып, бир нече убакыт жашырынып жүрүүгө аргасыз болгон. Бирок бул анын үнүн эч качан басаңдата алган эмес. Неруданын чыгармаларында жөнөкөй адамдарга болгон урмат, эмгекке болгон таазим жана адилеттикке болгон ишеним күчтүү сезилет.

Ал дүйнөгө акын элден алыстап жашабашы керек деген сабак калтырды. Поэзия элдин жүрөгүнөн чыкканда гана узак өмүр сүрөт.

ТҮРМӨНҮ ЖЕҢГЕН АКЫН

Назым Хикмет түрк адабиятынын эң эр жүрөк акындарынын бири. Анын ырлары эркиндикти, адамдык кадыр-баркты жана адилеттикти даңазалаган. Бирок дал ушул көзкарашы үчүн ал өмүрүнүн көп бөлүгүн түрмөдө өткөргөн.

Жылдар бою темир тор артында жашаса да, ал поэзиядан баш тарткан эмес. Анын эң таасирдүү чыгармаларынын бир бөлүгү дал ошол түрмөдө жаралган.

Назым Хикмет үчүн эркиндик — дубалдардын жоктугу эмес, рухтун сынбагандыгы. Ошондуктан анын ырларында кайгы менен кошо үмүт да жашайт. Ал өз өмүрү аркылуу адамды камоого болорун, бирок анын кыялын жана ишенимин камоого мүмкүн эместигин көрсөткөн.

АБИЙИРДИН ЖАЗУУЧУСУ

Альбер Камю өз доорунун эң таасирдүү ойчулдарынын бири. Алжирде төрөлгөн француз жазуучусу өмүр бою адамдын абийири, жоопкерчилиги жана эркиндиги тууралуу ой жүгүрткөн. Анын чыгармаларындагы каармандар көп учурда адилетсиз дүйнө менен бетме-бет кабылат.

Камю үчүн эң маанилүү суроо: адам зомбулукка каршы туруп жатып өзү зомбулукка айланып кетпейби? Ал нацизмге каршы күрөштү колдогон, бирок ошол эле учурда ар кандай диктатураны сынга алган. Ошондуктан аны оңчулдар да, солчулдар да толук өз тарабына чыгара алган эмес.

Камю эч бир идеология адамдын абийиринен жогору тура албасын айтып келген. Анын өмүрү жана чыгармачылыгы бизге эң оор мезгилдерде да адам биринчи кезекте өзүнүн адамдык касиетин сактап калууга тийиш экенин эскертет.

Эркиндик үчүн күрөштүн акыркы чеби — адамдын абийири. Альбер Камю дал ушул чептин күзөтчүлөрүнүн бири болгон.

Жаратма Интеллектин (ChatGPT) жардамы менен даярдаган О`Шакир