АҢГЕМЕ

Эгер конокту жай убакта чакырсаңыз, кечигип келүү деген нерсе канына сиңип калган эл болбоду дегенде эки саатка кечигет. А ошол эле элди Рамазан айында "ооз ачтырып чакырып жатат" десе, алиги адаттарын унутуп, чакырылган убакыттан кеминде жарым саат эрте жетип келишет.

Эрте келишкенин себеби, Алла Тааланын күнү сенин уюңду саап, малыңды жайлап, сенин келген-келбегениңди карабай, куш уясына конор убактысында конгондой же мектепте коңгуроо кагылары менен сабак башталган сыяктуу эле, ооздору бектер сиздин айылдын урматтуу молдосу, же кудуреттүү акими экениңизге да, же зарылып кысылгандарга карызга берип жиберип соодасын жүргүзгөн дүкөнчү экениңизге карабастан, кечиккениңизди күтпөй, ооздорун ачып жиберишерин билишет.

Адатта, чай ичип отурганда аңгеме-дүкөн кызыбайт. Орозо кармабагандар орозо кармагандарга кээде: «Ичкиле, ичкилечи… бизге карабагыла, биздин оозубуз бек эмес го, силер таң аткандан бери наар тарткан жоксуңар» деп, дем берип отурушат. Бирок мындай сөздөр кээ бир учурда: «Ой, силер эмне чай көрбөгөндөй кайра-кайра суна бересиңерби чыныңарды, үйүңөргө барып шашпай ичпейсиңерби» дегендей жагымсыз угулушу да мүмкүн.

Мындай учурда шаардын кары-картаңдары чайды канчалык ичкиси келсе да: «Ооба, эми биз ичтик, ыракмат», – деп кашыгын чынысына салып, «тойдук» деген ишарат кылышмак. Ал эми айылдын аксакалдары, алар үчүн чай Кудайдын ырыскысы менен теңдеш дүйнө болгондуктан, андай сөздөрдү айта алышпайт.

Чайдан кийин элдин көңүлү жайланып, эки-экиден аңгемеге киришет.

– Ден соолугуңуз кандай? – деп кыйкырып сурайт дасторкондун берки башындагы үй ээсинин бөлөсү, арыкча келген, көсө Игентай, көптөн көрбөгөн Айткожо чалдан.

Айткожо чал чын эле дүлөйбү же укпагандай түр көрсөтөбү, айтор үнсүз отура берет.

– Мына бул чал уккан жок-эй, – дейт Игентай басаң үн менен, чөнтөгүнөн ушундай ыймандуу жыйындарда кийүү үчүн жакында эле калаадан алдырган төрт бүктөм топусу эсине түшүп, ошонусун чыгарып кийип жатып, – кулагына кебез тыгып алган го, – деп алгачкыдан да катуурак кыйкырат, – ден соолугуңуз кандай деп сурап жатам, Айеке!

– Кебез сен жак кулакта эмес, бул жак кулагымда, – Айткожо кебез тыгылган кулагын бурулуп көрсөтөт, – ден соолук жакшы. Жаман десем, мына бул мага ден соолугун берет бекен? – дейт, андан кийин жанындагы бир колуна балдак, экинчи колуна таяк кармап, үйгө зорго кирип-чыккан Капсат курдашын көрсөтүп…

Алтымышты алдакачан артка таштаса да кайратынан кайтпаган, калың чачын ак аралаганына карабастан башкаларга алда канча жаш көрүнгөн, ак желе муруту тикчийген Болдугой кошуна:

– А, молдеке, аңгемеңден башта! – дейт төрдөгү жаш молдо жигитке.

Кыз мүнөздүү, күлмүңдөгөн молдо жигит жооп кайтаруудан мурун уяң мүнөздүү жандарга тиешелүү кылыгы менен кызарып кетет да, андан кийин:

– Э, сураңыз, насип болсо айталы, – дейт өйдө жактан кандайдыр бир таң-тамаша көрүп жаткансып жогору карай ийилген кап-кара каштарын акырындан ылдый түшүрүп.

Молдонун бирөө менен сүйлөшкөн учурунда ар дайым күлүп турган сулуу көк-жашыл тарткан көздөрү, бар турпатынан назиктик сезилген кыймыл-аракети менен шайкеш келген коңур добушу, ырдап аткан адамдай созуп сүйлөгөн жумшак, мукам үнү угуучусун эрксизден өзүнө тартып алганы ушундай, эл аны уккан сайын дагы уккусу келип турчу. Мындан сырткары, ал жаш экенине карабастан, сөзгө төркүн болор бардык дүйнөдөн кабардар гана эмес, алар тууралуу өзүнчө ой-пикири, ишеними бар эле.

– Байкап көргүлөчү, мына бул биздин шантырапайлардан айырмаланып, негизи бар, – дейт айыл аксакалдары жаш молдо тууралуу.

– Чоң энем жарыктык, ногой кызы эле, абдан диндар адам болчу, – дейт ал өзүнүн молдочулукка кантип келгени тууралуу сөз кылганда мактаныч менен, – ал киши намаз окуп, зикир айтканда, кереметтүү бир кубанычты сезип, кокустан эртең мененки чайга чейин уктап калсам, өзүмдү жарым дүйнөдөн куру калгандай сезчү элем… Мектепти бүтүрө электе эле, орозо кармап, намаз окуй баштадым.

– Оо, кудайдын кудурети! – жакаларын карманышат, – угуп отургандар шыпшынып. Намаз окуунун, орозо тутуунун ушунчалык кызыктуу экенин уккан эл анча түшүнө алышпай (Адамдар эч качан намаз окууну кызыктуу нерсе деп ойлошкон эмес). – Бекер жерден айтышпайт да, негизи бар деп. Болбосо баарыбыз эле четибизден молдо болуп кетпейт белек, – деп баштарын чайкашат.

— Ооба, анын артында бир сыр бар. Аят окуганын көрдүңөрбү, көздөрүн жумуп, уюп, бүт ыклас менен окуйт. Демек, бул жогорудан берилген нерсе, болбосо кайдан? — башкалар да ага кошулушат.

— Келгиле, билбегенибизди сурап алалы, — дейт Болдугой сөзгө аралашып. — Мисалы, мен билгим келет: бул орозо айында битирди качан берген жакшы? Аягындабы, башындабы же ортосундабы?

Молдо тартынбай, тамагын бир түзөп алды да, кызга мүнөздүү, назик үн менен жооп берди:

— Фитирди канчалык эрте берсең, ошончолук сооп көп болот, — деди ал сулуу көздөрүн күлмүңдөтүп. — Эгер фитирди ыйык Рамазан айынын алгачкы он күнүндө берсең, сообу алтын сыяктуу. Эгер экинчи он күндүгүндө берүүгө мүмкүнчүлүк болсо, сообуң күмүштөй болот. Ал эми акыркы он күндө берсең, анын сообу өз сообуңа барабар.

Өз сообунун канча турарын бир-эки адам түшүнбөсө, көпчүлүк түшүнбөйт. Билбегендер билбегенин билдиргиси келбей, баш ийкеп, катардан калбай отурушат.

– Эми ар ким өз сообун өзү аныктасын, – деди молдо, маселени ого бетер табышмактантып, кашын керип, бети-башы кызарып, Болдугойго, "түшүндүңүзбү?" дегендей жылмая карады. Эл унчукпай калды, атүгүл экиден сүйлөшүп отургандар да мындай баалуу кеңештен куру калбоо үчүн сөздөрүн токтотушту. Анан молдо: "Дагы эмне дейсиңер?" дегендей, унчукпай олтурган Болдугойдон көзүн алып, шыпты карап, ырдагандай үн менен сурады:

– Жумуру баштуу адамда кандай сооп бар?

Бул сөз Болдугойдун кытыгысын келтирет:

– Ошондо кимде сооп бар, кимде жоктугун ким таразалап, ким соттойт? Мисалы, мына менде же бул Эркинтайда сооп жок деп, сиз кесе айта аласызбы?

Болдугой суроосуна бир азга жооп күтөт. Бул бир мүнөздүү жаш молдону айтыш-тартышка чакырганы экенин элдин баары түшүнөт. Андан кийин өз суроосуна молдодон мурда өзү жооп берет:

– Айта албайсыз!

– Кимде канча сооп барын бир Алладан башка эч ким билбейт, – дейт молдо дагы эле кызарган бойдон, – күнөөсүз жумур баштуу пендеде болбойт. Ошол күнөөсүн азайтуу үчүн пендеге мусулмандын беш парызын өтөө, орозо кармап, намаз окуу, Кудайга кулчулук кылуу парз… Намаз окубаган, орозо тутпаган адамдын жүрөк, көзүнүн нуру болбойт.

Бул сөз Болдугойду гана эмес, намаз окубаган, орозо тутпаган, бирок ооз ачууга чакырса милдеттүү түрдө калбай келгендердин бир нечесинин денесин дүркүрөтүп өттү.

– Биз эми, молдоке, ушуну менен кетип калдык ко, – деп калп жөткүрүп койду намаз окууну билбеген Такимаш чал алдыга жүткүнүп. – Негизи, ниет түз, жүрөк таза болсо, болот дейт ко, – деп актана баштады.

– Эмне үчүн ушуну менен кетип калдык деп ойлойсуз? – деди молдо жигит, Такимаш чалдын сөзүнө канааттанбай. – Дал ушул кезде ыйманга берилип, күнөөлүү кездерди ойлоп, саждага жыгылып, жаштарга үлгү болуу сиздердин ыйык парзыңар эмеспи?

– Ким билсин, көлөкөм, бейишке намаз окугандар барабы, окубагандар барабы, орозо туткан барабы, тутпагандар барабы, аны бир Алла билет да… Биз партияда болдук, Кудай жок дедик, – Такимаш чал башындагы топусун колуна алып, айлантып отуруп, кайра кийди. – Андан кийин бир күнү Ельцин ит… билеттердин баарын элдин көз алдында өрттөп жибербедиби… Ооба, ошондой өмүр кечирдик, чырагым, – чал күнөөнү кимге оодарарын билбей кыйналды.

– Ооба, өз билгендерин кылышты го, – деди кай жакка ыктаарын билбеген Такимаш чалды аяган Шөкилай кемпир, илгери өзүнө өлөрчө ашык болгон, ошол эски замандагы узун бойлуу кара жигитке бир ооз жылуу сөз айтпаганы эми эсине түшүп…

– Билеттериңизди таштаганыңызга он жыл болду го, аксакал, – деди молдо, кашын кере таң калып. – Эмне ошондон бери орозо кармасакпы, кармабасакпы деп ойлонуп жүрөсүзбү? Бул жерде балээни Ельцинге же Горбачёвка жабуунун эч кажети жок.

Акыркысынын атын укканда, жашыл топучан жамбаштап жаткан карыя ордунан көтөрүлүп, жини келип: «Ошонун тукумуң курусун!» — деди да, айтканын айтып салгандай, кайра жатып калды.

– Биз мезгилинде калыптана албадык… Сөөгүбүз да катып калган, эми намаз биздин колубуздан келбейт… Негизи ниет түз болсо, болот тура…» — айтор бир нерсе деш керек болгондуктан, Тэкимаш карыя ошол эле ырын кайталайт.

– Эгер намаз окубасаң, орозо тутпасаң, ниетиңдин түздүгүн Кудай алдында кантип далилдейсиң?

— Тизем эле тынымсыз ооруйт, — дейт Капыш кемпир жанындагы абысыны Салимага шыбырап. — Өзү намаз окубагандыктан, бул сөздөрдүн ага эч кызыгы жок эле.

— Меники деле ошол, — деп кошула кетти Салима. — Баягы жылдарда шаарга барып, ошол жылы келген Кашпировскийдин сеанстарынан кийин басылып калган… Азыр Тамара деген аял шаардан дубаланган крем, самын алып келип сатып атыптыр, алып, сүйкөп көрбөйсүңбү? — деди.

"Кашпировский", "дубаланган" деген сөздөрдү кулагынын учу менен уккан аялдар тыңшап калышты.

— Өткөн жылдан кийин Сарымолдо шаарга келбей калды го, — деди уккан сөзүн илип алып улап кеткен бир аял кошунасына, анан окуяны улады: — Серикбол Акимдин атасы эки кулагы керең болуп укпай калыптыр, бакшы келсе ошону каратам деп күтүп жүрөт окшойт.

Бул окуяны укпай коё албаган жашыл чалмачан карыя ордунан туруп, кайра отурду да:

— Ал карыя кеминде токсон жашта, аныкы карылык. Ал карыянын мурдуна май куйсаң да, жашарбайт, — деп тыянак чыгарды да кайрадан жамбаштап кыйшая кетти. Молдо да бул сөздөн алыс болгусу келбейт, ал бул маселени бүдөмүк түшүнөт, бирок кашын көтөрүп, маселе көтөргөнү:

— Биз аны оорулуу дейбиз, ал оорулуу, бирок чынында Алла Таала сүйүктүү кулун оорутат.

Мындай кабарды мурда укпаган эл эмне дешин билбей, баштары маң.

— Ой, тообо! — эч качан оорубаган Игентай сакалы жок ээгин сылап.

— Эмне дейт, жаным, — деди өмүр бою "бул жерим ооруйт, тиги жерим ооруйт" дегенге көнүп калган Байкыз кемпир кубанып.

Молдо назик кыймыл менен сөөмөйүн өйдө көтөрүп:

– Ооба, Алла Таала сүйүктүү кулуна оору жиберет, — кайрадан баса белгиледи.

Буга чейин бул аңгемелерди укпай отурган Болдугой, азыр эле молдонун "намаз окубагандардын жүрөгү сокур" дегенинен улам ачуусу келип, башкалардын сөзгө аралашканын өз пайдасына айлантып, кийинки чабуулга даярданып алган эле.

— Орозо, орозо дейсиң, — деди ал молдого сөөмөйүн өйдө көтөрүп, дароо эле "сенге" өтүп, — силер мыйзамды чөнтөгүңөрдөн чыгара бересиңер, болбосо отуз күн орозонун эсебинен деп, мечитке 900 теңге төлөп, аны тутпай койсо болот деген эрежени кайдан таптыңар? Анда элди алдап, ойлоруна келгенди кылып, күнөөгө белчесинен баткандар 900 теңге төлөп күнөөлөрүнөн кутула береби? Силердин бейишиңер, акчасы бар болсо эле окууга кабыл ала берер шаардын институтубу? Бул эмне дегени! — Уккандардын баары бул логикалуу сөзгө таң калып, Болдугойго бурулушту.

— Болдуке, сиз жаңылышасыз, — деди молдо узун моюнун дагы алдыга созуп, — акча төлөп, орозо тутпай коюу шариятта такыр жок. Чынында, кимде-ким ден соолугуна байланыштуу отуз күндүк орозону чындап кармай албаса, андай оорулуу адамдарга ар бир күнгө бир кило буудайдын баасын төлөө насип кылынат. Бул боюнча жакында эле Алматыдан кат келген… Ал эми бул эреже экинин бирине эле тие бербейт, андан сырткары сиз сыяктуу ден соолугу чың адамга жеңилдик эч качан болбойт, — деген молдо жигит дагы бир жолу сөзүнүн аягында Болдугойду ордуна койду.

— Мен сенин элди алдаган мечитиңе, — деди Болдугой тик мурутун ого бетер чычайтып, — 900 теңге тургай тогуз тыйын да бергим жок, билдиңби?

— Кудай сактай көр! — Шөкылай кемпир мечитке каршы айтылган сөздөрдөн чочуп, терезени карады.

— Кудайдын күнү дагы жаай баштады, — деди үй ээси кемпир терезеден жаңыдан жаап баштаган жамгыр үнү угулганына элдин көңүлүн буруп, анткени ал молдо менен Болдугойдун ортосунда уруш чыгып кетет деп чочулап отурган. — Түндө кар жакшы жаады эле, мына эми жаан кайрадан баткакка айлантмай болду.

— Өткөн күнү Москвада кар жаап, суук болгон, бүгүн-эртең бизге да келет. Үч күндөн кийин Москванын аба ырайы бизге жетет дечү эле го, мурдагылар, — деди талаш-тартыш десе иши жүрбөй калган, четтеги Тиыштык чал.

— Ал илгери болчу, аксакал. Перестройкадан кийин Москванын аба ырайы бизге келбей калган, кудайга шүгүр. Азыр мурункудай эмес, Москва бизге аба ырайын жасап бербейт, — деди асты жакта отурган, ыйман жолуна түшүүнү жаңыдан ойлоп жүргөн, айылдын мурдагы баш зоотехниги Эркинтай сөзгө аралашып. Ал саясат жөнүндө сүйлөгүсү келип отурган, бирок алардын толук кабыл алына элек бул орозо деген немесин кайра-кайра кайталаганы анын кыжырына тийди.

— Азыр чындыгында келбейт. Мунун баары ошо космоско учурууну көбөйткөндөн... ооба-ооба... аба ырайынын бузулушу ошондон. Муну бир жерден окудум, — деп кабагын түйүп, окумуштуу адам кейпин көрсөтүүгө аракет кылып, азыркы айтылган сөздөрдү түшүнбөй олтурган, дагы бир нерсесин чыгарып, жылдырып жибербесе, кийинки жылы пенсияга илинчүдөй болгон аңкоо Адалбай өз пикирин билдирди.

— Эмнеси болсо да, жамгыр басылса болот эле. Ушу эки арага басуунун өзү азап болду. Эки көлөчүм баткакка апкытына чейин батып, араң жеттим, — дейт терезени карап олтурган Шөкилай кемпир кепти башка нукка буруп. Ар ким өзүнө тиешелүү суроого жооп алгысы келгендиктен, кемпирдин көлөч тууралуу сөзүн бул жолу эч ким жактырган жок.

– Бүгүн мечитке бардым, – дейт орозо айы башталгандан бери ислам динине биротоло кирип, намазды орус тамгасы менен жазылган кагазга карап окуп үйрөнгөн апакай жоолукчан жаш келин. – Ооз ачуунун графиги жазылган календарды алтымыш теңгеден сатып жатышат, болгону бир барак кагаз… Баары эч нерсе дебей сатып алышканынан мен да алдым, оозду кайсы күнү, саат канчада ачарыбызды билип туралы деп… Алтымыш теңге өтө кымбат.

– Ксерокс шаарда алты гана теңге, – дейт, кепти саясатка карай кантип бурсам деп ойлонуп отурган Эркинтай. – Кайда барба, эч ойлонбостон карапайым элди алдап… Жердин баасын көтөрүп жиберишти. Өкмөт эмне ойлонот мындайда?

– Биздин кемпир сыяктуу оорулуу адамдарга орозону ай башында үч күн, ортосунда үч күн, аягында үч күн кармоого болобу? – деп сурайт ооз ачууга кемпири жок, өзү эле келген Болот деген киши, мына бул Эркинтай кепти бир жакка буруп кете электе сурап калайынчы дегени.

– Былтыр, биздин маркум, Тайлак кошунабыз ушинтип айтчу эле, азыр ал туура эмес дешет, ушу чынбы?

– Андай кылууга, аксакал, шарият уруксат бербейт, – дейт адатынча жүзү кызарып чыккан молдо. – Эгер кармай алсаң, толук ай кармаш керек. Албетте, жогорудагыдай сыркоолуу болсоң, анда Алладан кечирим бар. Ал эми башында кармап, анан кандайдыр бир себеп менен орозоң бузулса, өткөрүп жиберген күндөрүңдү ыйык Рамазан айы бүткөндөн кийин, каалаган убакта толуктап турууга акылуусуң. Жана канча кармасам дейсиң, эркиндик өзүңдө, ал үчүн чек жок. Мына, булардын сообу бар. Ал эми үч күн сайын «ооруп жаттым эле», – деп оозду ачып отура берсең, ал жарабайт.

– Бул мурунку Совет өкмөтү учурундагы, куран окуган адам калбаган учурда, эл динден таптакыр адашып кетпесин деген жеңилдетүү саясаты болчу, – деп кошумчалайт Эркинтай.

– Эй, Самат, – дейт Марзия кемпир, молдону молдодон көрө кечээ эле жылаң аяк чуркап жүргөн кошунасынын Саматы катары көбүрөк эстей турган.

– Азыр мына сыналгыдан сүйлөгөндөр арбакка сыйынбагыла, аалымдардан жардам күтпөгүлө деп жатышпайбы, алардын ушунтип айткандары эмнеси, кокуй?

Бул суроо бардыгын таң калтырат, себеби уурдаса да, арбакка сыйынып көнгөн казак үчүн мындай токтоосуз чечимге көнүү өтө кыйын. Акырында алар муну аалым пайгамбарлардын кудуретине шек, касиетине күмөн саноо деп түшүнүшөт.

– Алла ак делет Куранда, – молдо жоопту түз бербей, өзүнүн кооз үнүнө салып, алыстан кайрыйт, – Жараткан жалгыз… Он сегиз миң ааламдын бийлиги Анын гана колунда, – дейт да, талашып-тартышкысы келбегендей, ылдый карайт.

– Ооба, аны биз билебиз, – дейт аңкоо Адалбай, – анда олялык дегениңиз өзү болбогон нерсе тура?

– Демек, – дейт молдо сөзүн баягы үзүлгөн жеринен улап, – жер үстүндө жүргөн адамдарга Алла Тааладан башка эч ким жардам бералбайт, Алла Тааладан башка эч ким жардам көрсөтө албайт. Тескерисинче, жаткан жерлери жайлуу болсун, өткөн замандын адамдары үчүн, алардын билип же билбей кылган, көрүп же көрбөй кылган күнөөлүү иштери үчүн, биз, башкача айтканда, алардын туугандары, жакындары, достору, кудайга сыйынып, күнөөлөрүн жеңилдетүүнү сурап, Теңирден тилек тилеп турушубуз керек.

– Айтып жатам го, – жанатан бери мүмкүнчүлүктү колдон чыгарбоону көздөп отурган Болдугой дагы сөзгө аралашат, – силер тигил жыл сайын алмашуучу өкмөтүбүз сыяктуу өзгөрүп турасыңар… Эмне болсо эле Алматыдан кагаз келди деп, чыга бересиңер, же эмне, Алматыга асмандан арбакка сыйынбагыла деп Куранга оңдоолор, толуктоолор түшүппү?

– Болдуке, мындай артта калган сөздүн эмне кереги бар? Отурган жерде мени чалып турасың дайым, – жаш молдо бул жолу кейигендей кашын көтөрөт.

– Чырагым-ай, кайдан артта калгандыкты көрүп отурасың? Мен эмнени көрсөм, ошону айтам. Мурдагыңар тигине, мектеп директорунун атасы каза болгондо, көрүстөн башында ата-бабабыздан бери тамдын төрт бурчуна окуп келаткан куранды окутпадыңар, Алматыдан уруксат жок деп. Мен мындай ойлойм: Куран окуу сооптуу болсо, ким канча окутам десе, окута берсин. Ага Алматыдагылардын эмнеси күйөт? Өздөрү окутпаса, өздөрүнүн иши, ал бизде эмне иши бар?! Ал эми айткылачы, ушул айтканым туура эмеспи? – Болдугой жалпыга суроо коюп, элге карайт.

– Алматыныкы туура эмес, – дейт молдекеңдики туура эмес дегенге батынбаган Такимаш.

Ошол учурда колго суу куюлмай болот да, үй ээсинин кубанычына жараша, катуу талаш жарала электе токтолот. Тамак жеген учурунда жанатан талашка катышкан ооздор бошобой, табакка салынган эттин жарымынан көбү түгөндү дегенде гана кеп-сөз кайра жанданат. Тема Казакстандын башка аймагындагылар этти кимге жасатып, кимге кандай устукан тартылары, этти биринчи ким баштап (үй ээсиби же конокпу) алаары, батаны бир жерде табакка, экинчи бир жерде дасторконго, дагы бир аймакта дасторкон жыйналгандан кийин, колду жууган соң берилери сөз болот…

Бир аздан кийин меймандар эч кимге келип кетери да, кошуп берери да жок маңызсыз темалардан алыстабай, жай олтуруп, маселени чай үстүндөгү маекке бурушканда, элди таң калтыргысы келген бирөө Монголстандан көчүп келген бир туугандардын чайга туз кошуп ичкенин айтып берет. Тилекке каршы, бул кеп конокторго жаңылык болбой турганы ошол, мындай чайды үйлөрүндө күнүгө ичип жүргөндөй эле, эч ким таң калган жок.

– Сен аны айтсаң, а мен мындайды көрдүм, – дейт Эркинтай. Элдин ал кепке маани бербегенине, демек, көпчүлүктү саясатсыз эле таң калтырып, өзүнө бурууга мүмкүнчүлүк келгенине кубанып: – Мына, Чыгыш жакта чайга ун кошуп ичет экен.

– Тарт ары! – дейт чочуп кеткен Шөкилай кемпир. – Ушул заман чайга ун кошуп ичкени эмне деген шумдук?!

Дал ошол учурда алаканына толтуруп, ыракаттанып насвайын ата баштаган кыл мурут Такымаш чал, же ун аралашып камырга айланган чайды элестетип алгандыгынан бекен, же Шөкилай кемпирдин «тарт арысынан» бекен… какап калды. Илгери өзүндөгү бар эркин жыйнап алып, ылдый карап: «Шөкилай, мага… мага турмушка чыкчы», – дегенде, ал дал ушинтип: «Тарт ары, бекер сүйлөбөй», – деген. Ошондон бери Шөкилайдын «тарт арысы» асмандан таш жаап жаткандан бетер чочутчу муну.

Мындай бөтөн маалымат отургандарды ушунчалык таасирленткени мында: айтылган кепке өзү катышпаган кезде үргүлөп отурган бардык молдолор сыяктуу эки көзүн жумуп, жайбаракат уйкуга кеткен жаш молдо чочуп ойгонуп, «көзүм жумулуп кеткенин эч ким байкабады бекен» деп, ансыз деле кайкайып турган каштарын ого бетер өйдө серпип, жан-жагына жалтаң-жалтаң карап, жылмайып койду.

– Эй, Эркинтай, жалган айтпасаң, ичиң өтөбү сенин? – дейт мындай акылга сыйбаган кепке таптакыр ишенбей. – Жалган сөзүңдү жайчылыкта айтсаң мейли, дал ушул орозо айынын ичинде кичине ойлонсоң боло? Баатыр! – дейт Болдугой.

– Карандай чындык, – деп каршы чыгат Эркинтай. – Мага ишенбесеңиз, биздин үйдөгү келиниңизден сураңыз. Айтып жатам го, башында өзүм да түшүнгөн жокмун деп… Чоң идишке куюп алып келип, буусу буркураган нерсени сапырып жатат, сапырып жатат… Сорпо десем, эт али желинген жок. Ошондо алгач ун, анан туз, акырында кант кошуп, аралаштырып-аралаштырып, чөйчөккө куюп, «чай ичиңиздер» дейт. Мына, ошону көрдүм.

– Жалган, – дейт өз айтканынан кайтпай Болдугой, – сен антип элди акмак кылба!

– Жалган болсо укпай эле коюңуз, сизди ким ишен деп зордоп атат? Көргөнүмдү айттым. Силерди алдап депутат болоюн депминби? – Эркинтай кадимкидей таарына кетти.

Намазды кагаздан окуган аял:

– Жок, ошондой болот. Баягы жылы таз кайнаганын кудасына барганда, көргөнбүз чайга талкан аралаштырып ичкенин, – деп Эркинтайдын сөзүн жандантканга аракет кылат, бирок анын сөзүнө эч ким маани бербейт.

– Ал эми Серикжан, эгер уруксат болсо, биз кайталы, – дейт Тийыштык чал дубалдагы асма саатты карап. – Орозоңуздар кабыл болсун.

Элдин алды кыймылдай баштайт.

– Урматтуу жамаат, – эл көңүлүн акыркы жолу өзүнө бурат Болдугой, – эртең ушул отургандын баарын тарабыкка чакырам… Калып калбагыла…

– Береке, жаным, – дейт анан, бүгүнкү кепке аралашпай, негизинен угуп, коридордогу диванда отурган мугалимге карап, – Кудай кошкон кошунам, калып калба, тарабыкты окубасаң да, бүгүнкүдөй келип, кеп угуп отур… Ооба, Айтеке, – ал анан үнүн көтөрүп, Айткожо чалга бурулат, – эртең кечинде биздикине тарабыкка келиңиз дейм, угуп атасызбы?

– Э, эмнеге укпайм… келем го, Кудай күч берсе… Мен мына Капсаттай эмесмин, жүрүп-турум жагынан кыйынырак, болбосо келем, эмнеге келбейин, – деп жолдошун дагы кемсинтип коёт Айткожо.

– Бул баарын угат, укпайм деп жалган айтат, – “Бер дегенди кыйкырса да укпайм, берем дегенди шыбыраса да угам”, – дептир го бир дүлөй, мунуку ошол, – Капсат карыя да мүмкүнчүлүктү колдон чыгарбайт.

– Самат, келбей калба, сенсиз тарабыкты кантип окуйт эл… Сен жанатан айткандарымды оор кабыл алба… Күйөө баласың го бизге, аны билесиңби өзүң?

– Ооба, баардыгынан мурда молдону айт, молдосуз кантип болот, – деп эл Болдугойду колдойт.

– Айланайын, элдин баарына күйөө бала болдум, – деп күлөт, сулуу көздөрү жылтырап, жүзү кызарган Самат молдо.

Анан эл экөө-үчтөн болуп, үйлөрүнө тарап кетишет. Береке мугалим үйүнө келип, үстөлгө отуруп, портфелинен бир үймөк кагаз чыгарып, жетинчи класстын окуучуларынын тест менен жазылган өз алдынча ишин текшерүүгө отурат. Бирок оюнан жанагы кептер кетпейт.

– Кызык, – деп ойлоп, отургучка чалкалап отуруп, көзүн жумду. – Кызык, ушул көпчүлүктүн динге ишенүү, ишенбөөсүнүн себеби эмнеде? Балким, өлүмдөн корккондугу үчүн ошондой го же Кудайдын каарына учуроодон сескенишеби? – Жок, туура ойлонбой жатыптырмын, – деди ал өзүнө-өзү. – Акыры, булардын экөө тең бир нерсе эмеспи? Системасыз ойлонуп отурганымды карачы, – деди да, ойлорун жыйнап, – эгер ошол тиги дүйнө, кыл көпүрө дегендин өзү болуп калса, эмне болот, корккондон ишенгиси келет ко баары, – деп ойлоду андан ары мугалим. – Бирок толук ишенбейт. Ишенбегени, биздин дин тууралуу түшүнүгүбүз дал менин азыркы бир нукка топтолбой, бытырап жаткан ойлорум сыяктуу, бытыранды, системасыз жана үстүртөн.

Эгер дин адамгерчиликке, ыймандуулукка, кайрымдуулукка жетелесин десек, аны аткарар кызматына ылайык, жогорку деңгээлдеги өзүнө таандык зор мааниде кабылдагыбыз келсе, ал тууралуу белгилүү бир деңгээлде системалашкан, бардык карама-каршы пикирге жооп берип отуруп, түшүндүрө тургандай бирдиктүү билим керек эмеспи?

Болбосо, мына бул эмне: ар ким ар жерден укканын, ишенер-ишенбесин өзү да билбеген бирөөнүн жазган шалдыр-шатпагын окуп, анан ошону мусулман атындагылардын каадасы кылып тартат… Муну өзү көптөгөн карама-каршылыкка такап, угуучунун ишенбестигин пайда кылат да, динге шек саноого түртөт эмеспи?

Негизи элдин ишеними аз, анан алдайт да. Кимди алдай турганын өзү да билбейт… Кой, укташ керек, эртең сабак, – деди ал, текшерилбеген тесттерге көзү түшүп. – Негизи, ойлонуу керек экен… Ооба, ойлонуу керек… Кайдан келдик? Кайда барабыз? Ушул улуу көчтө диндин алаар орду кандай? Алаар орду.

Мугалим текшерилбеген тесттерге карап, азырынча уктай албай отурат…

Казакчадан которгон Абийрбек Абыкаев

Эгер «РухЭш» сайтынын ишмердиги токтоп калбашын кааласаңыз, бизди колдоо үчүн төмөнкү банктык эсебибизге өз каалооңузга жараша акча которо аласыз... Мбанк + 996 558 08 08 60 жана Оптимабанк-4169585341612561.