Билим – жарыкпы же саясый куралбы?

“Билим – күч. Бирок ал кимдин колунда?”
Фрэнсис Бэкон

Билимдин эки тарабын унутпайлы. Адатта “билим” деген сөз жарык, өнүгүү, маданият, цивилизация сыяктуу позитивдүү түшүнүктөр менен кошо айтылат. Билимдүү коом — өнүккөн коом. Билимдүү адам — аң-сезимге ээ. Бирок суроо туулат: кандай билим? Ким берген билим? Кимдин кызыкчылыгы үчүн?

Тарых көрсөткөндөй, билим дайыма эле эркиндикке кызмат кылган эмес. Кээде ал бийликтин эң күчтүү куралы болуп келген.

Мисал катары бүгүнкү Түндүк Корея, Түркмөнстан, Тажикстан сыяктуу өлкөлөрдү карасак жетиштүү. Бул мамлекеттерде билим системасы төмөнкү өзгөчөлүктөргө ээ:

• Тарых бийликтин версиясында гана окутулат.
• Альтернативдүү пикирге жол берилбейт.
• Лидерлердин образдары ыйыкташтырылат.
• Критикалык ой жүгүртүү өнүктүрүлбөйт.

Мындай билим — эркин инсанды эмес, тил алчак жаранды тарбиялайт. Жорж Оруэлл өзүнүн “1984” аттуу романында “чындыкты көзөмөлдөгөн — келечекти көзөмөлдөйт” деген таамай аныктамасы бар. Бул көркөм ой болгону менен, авторитардык билим системаларынын так формуласы.

Агер билим чындыкты бурмаласа, ал – билим эмес, идеология.

Билим – жасалма акча сыяктуу

Фальшь “каражат” сыртынан акчага окшош, бирок наркы жок. Ошол сыңары, билим да формалдуу түрдө “окутуу”, “диплом”, “академия” аталыштарына ээ болушу мүмкүн. Агер ал суроо берүүгө үйрөтпөсө, адамдык кадыр-баркты көтөрбөсө, гуманисттик баалуулуктарга негизделбесе, анда ал коомду өнүктүрбөйт, тескерисинче, башкаруу куралына айланат.

XX кылымда эң билимдүү улуттардын бири саналган Германия нацизмдин идеологиясына кирип кеткен. Жогорку билимдүү инженерлер, философтор, дарыгерлер — системанын кызматчылары болушкан. Демек, билимдин өзү жетишсиз. Оболу анын багыты маанилүү.

Адабият да уу болушу мүмкүнбү?

Ооба. Адабият адамдын аң-сезимин калыптандырат. Эгер ал жек көрүүнү даңазалап, улутчулдук агрессияны күчөтсө, адамды “жогорку” жана “төмөн” деп бөлсө, анда ал көркөм чыгарма эмес, куру үгүткө айланат.

Адольф Гитлер жазган “Mein Kampf” китеби миллиондогон адамдардын аң-сезимине уулуу идеяларды сиңирген. Ал да “адабият” формасында жазылган. Демек, тексттин формасы эмес, анын руху маанилүү.

Аныгында гуманизм гана билимдин иммунитетин бекемдейт. Чыныгы билимдин негизи — гуманизм. А гуманизм деген эмне? Бул — адамдын кадыр-баркы, эркиндиги, жоопкерчилиги жана башка адамга зыяны жок жашоону эң жогорку баалуулук катары таануу.

Иммануил Кант “Адамды эч качан каражат катары эмес, максат катары кара” деген. Бул формула билимге да тиешелүү. Эгер билим адамды инструмент катары даярдаса, мамлекет үчүн гана кызмат кылууга үйрөтсө, инсандык автономияны жокко чыгарса, анда ал кооптуу.

Критикалык ой жүгүртүү – эркиндиктин негизи

Демократиялык коомдордо билимдин башкы максаты — маалымат берүү эмес, суроо берүүгө үйрөтүү. Фактылардан да маанилүүсү — анализ. А маалыматтан да маанилүүсү — баалоо жөндөмү. Ошондуктан авторитардык режимдер эң биринчи университеттерди, интеллектуалдарды жана көз карандысыз медианы көзөмөлдөөгө умтулат. Анткени эркин ой — коркунучтуу.

Билимдин моралдык өзөгү эмнеде? Эгер ал бийликтин кызыкчылыгына кызмат кылса, куралга айланат. Эгер ал адамдын эркиндигине кызмат кылса, жарыкка айланат. Ошондуктан маселе “билим барбы же жокпу?” дегенде эмес. Маселе — анын рухий багытында.

Таңууланган билим: Советтик эксперимент жана анын мурасы

Эми идеология билимдин өзөгүнө айланган учурга токтололу: XX кылымда Советтер Союзу билим системасын толук бойдон мамлекеттик идеологиянын куралына айландырды. Коммунисттик теория Карл Маркс жана Фридрих Энгельс тарабынан иштелип чыкканы менен, бирок теориялык тексттерди практикалык мамлекеттик догмага айландырган киши — Владимир Ленин. Ал эми тоталитардык көзөмөл системасын орноткон — Иосиф Сталин.

Советтик билим берүүнүн расмий максаты “жаңы адамды” жаратуу болгон. Бул “жаңы адам” партияга ишенимдүү, мамлекетке берилген, коллективизмди жеке эркиндиктен жогору койгон, тарыхты марксисттик линза аркылуу гана түшүнгөн инсан болушу керек эле. Мында билим — чындыкты издөө эмес, идеологияны бекемдөө механизми болуп калган.

Тарыхтын кайра жазылышы: фактылар

Совет мезгилинде тарыхты окутуу китептери бир нече жолу өзгөртүлгөн. Мисалы: 1930-жылдары “партиянын душмандары” деп жарыяланган адамдар китептерден өчүрүлгөн. Сүрөттөрдөн репрессияланган лидерлер окуу программаларынан алынып салынган. Айрым революционерлердин ролу атайылап азайтылган же жогорулатылган.

1937–1938-жылдардагы репрессияда СССР боюнча 1,5 миллиондон ашуун адам камалып, жүз миңдеген адамдар атылган. Бирок соңку тарыхый изилдөөлөрдүн аныктоосунда: репрессия курмандыктарынын саны мындан да 2-3 эсеге ашык болушу ыктымал. Бул фактылар советтик билим берүүдө толук айтылган эмес.

Кыргыз интеллигенциясынын өкүлдөрү — мисалы, И.Арабаев, К.Тыныстанов сыяктуу агартуучулар “эл душманы” деген айып менен жок кылынган. Алардын ысымдары ондогон жылдар бою мектеп китептеринде аталган эмес. Демек, билим — маалымат берүүнүн ордуна, эстутумду башкаруу механизми болуп калган.

Совет доорунда мечиттер жабылып, диний билим берүүгө тыюу салынды. Идеологиялык тарбия: мектептен, пионер уюмдарынан, комсомолдон башталып, адамдын жеке дүйнөтаанымын мамлекет көзөмөлдөөгө аракет кылган.

Бул — билим аркылуу руханий боштук жаратуу саясаты жүргүзүлгөн.

Улуттук аң-сезимдин трансформациясы

Советтик саясат “интернационализм” деген ураан менен улуттук өзгөчөлүктөрдү экинчи планга жылдырганы дайын. Кыргыз тарыхы көбүнчө Орусиянын “агартуу миссиясынын” алкагында түшүндүрүлгөн. Көчмөн цивилизация артта калган форма катары сүрөттөлүп, орус тили “жогорку маданияттын” тили катары үстөмдүк кылган.

Мунун жыйынтыгында: көп муун өз тарыхын толук билбей калды, тилин унутту. Өз маданиятына комплекстүү караган психология жаралды, улуттук интеллигенция партиялык көзөмөлдө болуп келди. Мунун өзү физикалык эмес, аң-сезимдик колонизациянын формасы болгон.

Эгер система альтернативдүү пикирге жол бербесе, философия бир гана марксизм менен чектелсе, критикалык ой “идеологиялык диверсия” катары бааланса, анда билим толук кандуу эркин билим боло албастыгын көрсөттү.

Таңууланган билимдин бүгүнкү мурасы

Бүгүн да постсоветтик коомдордо төмөнкү көрүнүштөр байкалат:

• бийликти ашыкча ыйыкташтыруу,
• “мамлекет билет” деген пассивдүү психология,
• тарыхка кайра өз баабызды бергенден коркуу,
• сергек ой калчагандарга ишенбөө.

Бул — советтик билимдин аң-сезимде калган изи. Тоталитардык системалар кулайт, бирок алардын билим аркылуу сиңирген менталдык калыптары узак мөөнөткө жашайт.

Демек, учурда билимди кайра гуманизмге кайтаруудан өтөрү жок. Коммунисттик система билимди идеологиялык куралга, тарыхты башкаруу механизмине, инсанды коллективдик моделге салуунун инструменти кылган. Бирок бүгүн маселе өткөндү каралоодо эмес, маселе — сабак алууда.

Эгер билим бизди эс-акылдуу күмөн саноого, адамдын кадыр-баркын таанууга, тарыхты көп үн менен түшүнүүгө багытталса, анда коом туура багытын тандайт. Эгер билим кайрадан эле идеологияга кызмат кылса, тарых дагы деле кайталанат...

Жаратма Интеллектин (ChatGPT) жардамы менен даярдаган О`Шакир

Эгер «РухЭш» сайтынын ишмердиги токтоп калбашын кааласаңыз, бизди колдоо үчүн төмөнкү банктык эсебибизге өз каалооңузга жараша акча которо аласыз... Мбанк + 996 558 08 08 60 жана Оптимабанк-4169585341612561.